Footer

SINURSURAN: Ti peggad nga ilaylayat dagiti ‘Donia’

AGTULTULOY ti panaggato ti bilang dagiti biktima ti sakit a leptospirosis.

Dayta ti report ti Departamento ti Salun-at. Kas makita iti rekord dagiti ospital iti Kamaynilaan, umad-adu dagiti pasiente a kinapet ti nasao a sakit. Saan nga adayo a maideklara ti leptospirosis outbreak. A di pay unay matutudo!

Ania ngamin ti leptospirosis?

Maysa a kita ti sakit daytoy a maala iti rugit (isbo, ibleng ken katay) dagiti bao nga aw-awagantayo iti ‘donia’ wenno ‘kabbalay’. Ti bayrus a leptospira, sumrekda kadagiti sugat. Kaaduanna nga agraira no matutudo. Malayus dagiti nakaideposituan ti rugit dagitoy a peste. Mairamanda a mayagus. Iti itataneb iti danum, mabalin a madalapus dagiti bayrus ket sumrekda kadagiti sugat.

Iti damo, ipagarup laeng nga ordinario a gurigor wenno trangkaso ti marikrikna kalpasan a naimpektaran iti nasao a sakit. Medio naladawton no agbalaw ti biktima kalpasan laeng ti sumagmamano nga aldaw. Kasla masuksukto dagiti susuopna, agkakapsut ken dinan maawatan ti marikriknana. Kasla pay agkamata ta aglablabbaga dagiti matana.

Nakana a sakit ti leptospirosis ta dadaelenna ti naguneg, kangrunaan ti bato wenno kidney. No agpalia ti bato, saanen a magabenan daytoy ti akemna a mangdalus kadagiti dara nga agtartaray kadagiti ur-urat. Pagangayanna, ngumato ti sabidong iti dara a sigurado nga ipatay ti biktima.

Isu a kadawyan a makita dagiti biktima nga agdalan iti dialysis wenno pannakadalus ti darada. Malaksid a natuok ken nasakit daytoy a proseso, pakabusbosan pay ti sigsiglotan a para iti pamilia. Napia laeng no malasat ti sakit.

Saan a panangbutbuteng ngem nakain-inaka daytoy a sakit. Apagbiit nga apitenna ti biktima no di maguantaan a maagasan/paagasan.

Kasayaatan ngarud nga agpakita a dagus iti doktor no agduduso iti nakalaan iti gurigor wenno trangkaso. Aglalo no pakapsutenna pay ti bagi iti apagbiit laeng a pannakarikna itoy.

Iti maysa a report, saan kano a masinunuo dagiti otoridad iti Kamaynilaan ti kaadu dagiti donia. Awan ti nalawag a datos. Ti ketdi nalawag, apagbiit nga agpaadu dagitoy. Ti maysa a pangganakan, mabalin a makayanak iti siam a pulo ket innem iti makatawen. Manarimaanto pay laeng ti panaganakna, agan-anakto manen dagiti nagbalin nga annakna.

No kasta a kasta, nga awan ti pannakapaksiat nga ar-aramiden ti tunggal maysa, saan a karkardayo a riniwriw ti bilang dagitoy a donia iti Kamaynilaan.

Ken uray pay iti mismo a paggargarawantayo.

Malaksid iti sakit nga ipaay dagitoy a peste, perwisioda pay iti inaldaw a panagbiag. Dadaelenda dagiti ramit kangrunaan dagiti aruaten no saan a masigudan ti pannakastrekda iti nakaidulinan dagitoy.

Kabaelan dagiti donia a kibkiban ti kayo, plastik ken uray ti landok! Ar-aramidenda daytoy tapno saan nga umatiddog nga umatiddog dagiti saongda. Kasapulan a naynay nga asaenda. Saanda a makapangan a nasayaat no atiddog unay dagiti dagiti saongda?

Ngarud, ti panagkittikittibda ti pamuspusan tapno mapagtalinaedda ti umisu a kaatiddog dagiti ngipenda. Apagisu iti panangngatingatda kadagiti masalaponda a taraon.

Saan laeng a datayo ti mabalin a biktimaen dagiti donia. Mabalin kano met nga agka-leptospirosis dagiti taraken nga ayup a kas iti aso. Kas kadatayo, ditayo koma a baybay-an dagitoy nga agtaneb iti danum ti layus.

Kadawyan a no adda madlawtayo a donia kadagiti pagtaengantayo, kadagitoy a panawen, awan sabali nga aramiden no di ti panagappan a dagus iti kemikal. Uray pay dagiti mannalon wenno agmulumula iti nateng.

Kuna dagiti eksperto, iti laeng damo nga epektibo daytoy a pamuspusan. Saanton a pagan-ano dagiti donia daytoy kalpasan laeng ti sumagmamano nga aldaw. Ammodanton a pakaisagmakanda.

Uray pay dagiti magatgatang a mouse trap. Saanton a pagsebbaan dagiti donia kalpasan a maadalda ti kaadda ti kaduada a biktima.

Kasano?

Segun kadagiti eksperto, maangot dagiti donia ti pay-od wenno rugit ti kaduada a mabalin a napupok iti dayta a trap. Mautobdanto metten a delikado a sumrekda iti uneg. Ngilangilandanto laengen dayta a palab-og kadakuada.

Ngem kuna met laeng dagiti eksperto a mabalin pay met nga usaren ti naggastuan a trap kalpasan a nakatiliw iti donia. Yuper daytoy iti danum nga adda sabonna. Iti kasta, maikkat ti angot a mabalin a nabati ti napupok, ken natay, dita a donia. Tapno iti sumaruno, saanton nga ipagpagarup dagitoy a peste ti kaadda ti kaduada a nabiktima dita.

Aminen ketdi dagiti eksperto a saan nga umanay dagiti trap a pangpaksiat kadagiti nasao a peste. Apagapaman laeng ti maitedda a tulong.

Ania ngarud ti kasamayan a pangpaksiat kadagiti peste a donia?

Numero uno ti panagdaldalus. Saan a baybay-an ti uneg ti pagtaengan. Siguraduen nga awan ti mabalinda a pagumokan. Liklikan ti adda paset ti balay nga agtalinaed dagiti nausaren a danum. Malaksid iti lamok, makaawis daytoy kadagiti donia tapno ditoyda nga agnaed, agpaadu ken agiwaras iti sakit.

Idulin a naimbag dagiti taraon. No awan makan dagiti donia iti maysa a lugar, saan a dida pumanaw a dagus. Aglalo la ngaruden no awan ti mabalinda a pagtalinaedan.

No di maliklikan ti tumaneb iti danum no kasta a layus, siguraduen ti panagugas a dagus apaman a makagteng iti pagtaengan. Aglalo la ngaruden no ammo nga adda sugat dagiti saka nga intaneb.

Ngem no makarikna latta iti sakit ti bagbagi, panaglabbaga dagiti mata, wenno madmadi ti rikna kalpasanna, saan a ladladawen ti agpakonsulta a dagus kadagiti doktor.

Nasaysayaat met la ti masapa nga agbalaw. Kunada ngarud: saan a bale ti kuarta a mapukaw basta biag ti maisalakan.

Total, kompleto kano dagiti regional offices ti Departamento ti Salun-at kadagiti agas iti leptospirosis. Iti report ti nasao nga ahensia, adda kano pay rehion a sobsobra ti suplay ti agasna nga isu ita ti al-alaenda tapno mayagas kadagiti biktima iti Kamaynilaan.

Uray addatayo iti away, wenno iti probinsia, nga adayo iti siudad, saantayo koma nga agtalinaed a kampante. Ditay pagrason a nadalus pay laeng ti aglawlawtayo. Ditayo la ammo dagiti dadduma nga arubayan.

Maysa pay, agdaldaliasat met dagiti donia. Mabalin a makagtengda iti lugartayo iti panaggapuda kadagiti mapagduduaan iti kinadalus a lugar.  Ngarud, tapno saanda a maawis nga agtalinaed kadatayo, kas nasaon, masapul a nadalus a kanayon ti aglawlaw ken awan ti pagpiestaanda a taraon.

Kuna pay dagiti nataengan, agtaraken iti pusa tapno daytoy ti mangkamat ken mangpaksiat kadagiti nasao a peste.

Malagipko ti kinaubingko.  Parikut ni tatang ti kaadu dagiti marabutit iti pagtaenganmi. Patien la unay ni tatang nga iti kakawayanan iti lauden ti balay ti umokda. Kasano, maibus dagiti rabong nga awan ti madildilamutan. No naibusen dagiti rabong, isu metten ti panagaduda iti balay.

Nagtarakenkami iti pusa. Pagaayatko idi agbayag ta kadkaduaendak iti rabii. Urayda la innem nga umabay no maturogakon iti rabii. Makapuotakto laengen iti kabigatanna nga addada iti sakaanak.

Sipud idin, immawanen dagiti kabbalaymi. Malaksid iti dayta, namin-ano metten nga inispaldak dagiti pusami manipud iti batibat. Kanayonak idi a mabatibat. Kasla ‘tay adda lalaki a dakkel a mangpampandag kaniak ket narigatak a makakuti. Dita a maipalagip kaniak a kutiek laeng no kua dagiti ramayko. Wenno agareng-engak. Inton malukagak, madama gayamen a dildilpatan dagiti tarakenko dagiti sakak.

Ita, uray maysa, awanen ti tarakenko a pusa. Maamakkami a makagat dagiti ubbingmi. Saan laengen nga aso ti kabutbuteng ti rabies-na. uray dagiti pusa! Narigaten.

Pagpiaanna ketdi ta manmano nga adda madlawmi a kabbalaymi a donia. Imbes no kua nga agappanak iti kemikal, agaramidak iti palab-og. Usarek ‘tay saanen a maus-usar a daan a plastik a pagurnongan ti danum. Ipuestok nga adda danumna iti naynay a pagnaan dagiti kabbalay no kasta a rabii nga agbisitada iti kosina. Adda rikep ti plastik ngem irantak a di nasayaat ti pannakaitangepna. No mapagnaan ti donia, sigurado nga agkuti ti kalub ket matnag iti uneg; iti met ruar ti kalub. Saanton a makaruar ti donia ta gudua laeng ti danum ti plastik. Di makakalay-at agingga a mabannog iti kalalangoy. Agkakapsutton a mabigatan a pangsangatak ken pangsentensiaak kenkuana. Siguraduek a diak maiggaman ken iballengko a dagus ti danum iti abut sa gaburak iti daga.

Wen, tunggal maysa kadatayo, makapanunot iti addang tapno mapaksiat dagiti donia ket mailisitayo, ken dagiti patpatgentayo iti biag, iti pangta nga ilaylayat dagitoy.

Adda laeng kadatayo ti solusion daytoy a parikut! #

No comments yet.

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.