Editorial: Adda manen natay gapu iti hazing | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News đź“°

Adda manen natay gapu iti hazing

KAANONTO a mapasardeng dagiti hazing a nangkettelen iti adu a biag dagiti agtutubo a manamnama koma a maaddaan iti naraniag a masakbayan ken agserbida iti pagilian?

Iti laksid ti pannakapainget iti dusa kadagiti aglabsing iti Anti-Hazing Act of 2018 wenno Republic Act No. 11053 ket maysa a kadete ti Philippine Military Academy ti pimmusay a kaudian a biktima ti hazing wenno pisikal a pannakadangran.

Pimmusay idi Setiembre 18, 2019 ni 4th Class Cadet Darwin Dormitorio, 20 ti tawenna, taga Cagayan De Oro City, sadiay PMA Station Hospital gapu iti cardiac arrest kas resulta ti internal injuries a sinagrapna iti pannakamaltratona iti akademia babaen kadagiti upperclass-na.

Nadayyeg iti kritisismo ti PMA gapu ti pannakatay ni Cadet Dormitorio a nagtaud iti maysa a prominente pamilia ken kaanakan ti nangato nga opisial ti gobierno. Naglusulosen kas PMA Superintendent ni Lt. Gen. Ronnie Evangelista ken kas Commandant ti Corps of Cadets ni Brig. Gen. Bartolome Vicente Bacarro gapu iti command responsibility, ken narelibuan metten iti posision dagiti opisial agraman dagiti tactical officers dagiti kadete ken military doctor a mapapati nga adda panagliway ken nagkuranganda iti pannakamaltrato ken pannakatay ti biktima.

Nakapupoken iti stockade dagiti suspek iti hazing— dua a 3rd class cadet a direkta a masansan a nangbugbog iti biktima ken dagiti nagmandar a maysa a 2nd Class ken maysa a 1st class cadet, ket napilaandan iti administrative and criminal cases. Nairakurak nga adda met siam a kadete a mabalin nga agtestigo iti hazing.

Kalaksidan ken ni Cadet Dormitorio, adda pay tallo a kadete a naospital sadiay Armed Forces of the Philippines Medical Center ken nayakarda sadiay Saint Luke’s Medical Center gapu iti mapapati a pannakamaltratoda iti hazing. Ngem naipadamag a nasayaaten ti kasasaad dagiti naospital kadete. Gapu iti agdama a kontrobersia iti PMA, adda dagiti nakalagip ken agdudua iti pudno a gapu ti pannakatay idi 2017 ti 19 ti tawenna a ni 4th Class Cadet Erwin Christian Vergara sadiay Baguio General Hospital makabulan a naawat a kadete gapu iti “hypovolemic shock secondary to upper gastrointestinal bleeding secondary to bleeding peptic ulcer.” Adda dagiti nagdudua idi ta sakbay a naawat ti kadete iti PMA ket nagdalan iti nainget a medical and physical examinations. Ngem impasingked idi ti PMA a saan a namaltrato ni Cadet Vergara ken natay isuna gapu iti sakitna nga ulcer. Adda dagiti nangipapan a nairikep ti kaso gapu ta ti biktima ket nagtaud laeng iti kadawyan a kaamaan.

Nagkaykaysan dagiti kadete iti PMA a nangkondenar ti awan-mamaayna a pannakatay ni Cadet Dormitorio kas naindaklan nga insulto iti kinasagrado ti biag ti tao, ken saan a maiparbeng nga aramid a mangdadael ti kinapateg dagiti tagipatgen a mamagkaykaysa kadakuada kas agkakabsat.

Kinondenaren ni Defense Secretary Delfin Lorenzana ti pannakatay ni Dormitorio. Naipadamag a pagayamna ti pamilia ti biktima, ket imbilinna ti napinget nga imbestigasion tapno matunton ti hustisia ti pamilia ti biktima. Immandarna pay ti pannaka-physical examination dagiti amin a plebo wenno 4th class cadet ket mapalutpot dagiti adda gurad wenno lamma manipud saka agingga iti ulo tapno maduktalan no adda pay dagiti sabali a kadete a pisikal a namaltrato.

Nakasaysayang ti pannakakettel ti biag ti agtutubo a kadete a buridek kadagiti tallo nga annak ni retired Army Colonel William Dormitorio, kameng ti PMA Class 1974, a nangtubay ken nangisagana kenkuana, pito a tawen sakbay ti iseserrekna nga agadal iti akademia tapno kabaelanna nga anduran ti biag ti kadete ken dagiti nainget a panagsanay iti kangrunaan a pagadalan dagiti agbalin nga opisial ti military iti pagilian. Simrek ti agtutubo a Dormitorio a kadete iti PMA kalpasan ti panangirugina ti Agricultural Engineering iti Xavier University gapu ta kayatna a gun-oden ti nabayagen nga arapaapna nga agbalin a militar kas ti amana.

Nakalkaldaang ti awan-serserbina a pannakatay ni Cadet Dormitorio iti ima dagiti padana a kadete iti PMA ta nakettel ti arapaapna nga agserbi iti pagilianna. Natungday met ti arapaap ken masakbayan dagiti suspek iti pannakatayna ta no makasuan ken masentensiaandanto nga agsagaba iti tungpal biag a pannakabalud.

Nagkas-ang nga ipapatay a napasamak iti mismo a PMA iti uneg ti Fort Gregorio del Pilar a maibilang a nakamulian ken nakatubayan dagiti adu a maingel ken bannuar iti pagilian. Maysa a kadete a natay nga awanan-gaway gapu iti hazing a naideklaran nga illegal iti pagilian.

Nakalkaldaang ta iti laksid ti kaadda ti Anti-Hazing Act of 2018 a namagbalin a heinous crime wenno nakaam-ames a krimen, ken napaadu dagiti agsungbat ken napadagsen iti dusana ket adda manen natay gapu iti daytoy a kinadamsak. Nagbalin dayta a linteg kalpasan ti pannakatay ti Law student ti University of Santo Tomas a ni Horatio Castillo III kabayatan ti initiation rites nga insayangkat dagiti miembro ti Aegis Juris fraternity idi 2017.

Dayta a linteg ket ipawilna dagiti amin a wagas ti hazing ken imandarna ti pannaka-regulate dagiti initiation rites— physical and psychological— dagiti fraternity, sorority, ken organisasion tapno natalged dagiti agkameng. Sakupen ti linteg dagiti amin a military and police training institutions. Dusaen ti linteg dagiti aglabsing babaen ti life imprisonment ken P3 million a multa no ti hazing ket agresulta iti pannakatay, panagrames, sodomy, wenno mutilation. Mairaman pay nga agmulta dagiti adda iti panagplano ken pannakaiwayat ti hazing agraman dagiti adviser ken opisial a nagliway iti akemda.

Nagbalinen a paset ti tradision ken kultura ti hazing saan laeng a kadagiti fraternity ken sorority, ngem uray pay kadagiti military and police training institutions kas wagas ti pannakatubay, pannakadisiplina ken panangsubok ti pisikal a kinaandur ken determinasionda. Aklonen dagiti nangato nga opisial ti AFP ken Philippine National Police nga uray isuda ket nagdalanda iti hazing. Ngem naideklaran dayta nga illegal ket nasken a maisardeng. Nasken a maisardengen daytoy a kultura ti kinaranggas kadagiti kadete ken trainee tapno inton makaturposda ket saandanto met nga ipalak-am kadagiti sumarsaruno kadakuada.

Saan koma a masayang ti pannakatay ni Cadet Dormitorio babaen ti pannakagun-odna ti hustisia a mangigibus ti hazing iti AFP ken PNP tapno agserbida a pagwadan iti kagimongan. (Eden Alviar)