Adda met Maipaay a Pagimbagan dagiti Madi a Nakairuaman

Salaysay ni Rilo Bedo

(Maikadua a paset)

 

Inton maminsan ngarud a tsismisendaka, ‘bagis, a pagkunaanda a kinautmo ti pundo ti barangayyo, agpungtotkanto metten. Iruarmo amin nga adda iti barukongmo. Awan ibatim. Paneknekam nga awan kinakautmo. Nasisiaaten nga ibagada a managpungpungtot wenno awan ti modom ngem ti maatakeka iti puso gapu iti panagul-ulimekmo lattan.

Inayonko pay daytoy: Managkarika kadi, ‘bagis? Mano metten kadagiti insapsapatam ti tinungpalmo? Wenno puro intayab ti kali amin dagitoy? Nakakatkatawa man daytoy maysa a takuat idiay University of  East Anglia, maysa a public research university a nakabase sadiay Norwich, United Kingdom. Makatulong kano iti dakkel iti asino man nga empleado ti agsapata kadagiti kaduada iti trabaho tapno maparmek ti stress. Mapagtalinaed kano pay no kua ti panagkakayammet.

Sabali met ti takuat ti Keele University’s School of Psychology. Apagapaman kano a makaep-ep iti sakit, ut-ot ken apges ti panagsapata. Ad-adu a kari, at-atiddog a gin-awa iti sakit. Kasta man. Ngem imbalakadda a maaramid laeng ti panagsapata iti oras ti krisis tapno epektibo daytoy. Isu ngata a managsapata dagiti politiko tunggal basingkawel? Saludsod laeng, ‘bagis, awan met ngata ti pakabasolan. Adu ngamin ti sagsagabaen a sagubanit (pisikal ken emosional.)

Daytoy pay: adda  gayam pay pagimbagan ti agdardaras wenno maar-arakattot no maminsan, ‘bagis. Kas koma kadagiti mannursuro a didan ammo ti un-unaenda iti nagkaadu a trabahoda. Iti panagsukisok, naammuan a ti panagdardaras, uramenna ti agarup 350 a sobra a calorie iti bagitayo iti inaldaw. No kasta, saan a manayonan ti dagsentayo (a kaaduan a mapan kadagiti bilbil). Gapu ta nalukmegka a kandidato itoy nga eleksion, ‘bagis, padasem man ti agkampania ‘ton asidegen ti gubal. ‘Tay dimon ammo no ania ti umuna a papanam ta makurkurangankan iti oras. Ayna, pumintas la ketdi ti piguram, ‘nia?

Kadagiti kallabes, ingunamgunam dagiti eksperto iti salun-at ti ditay’ koma panagkakainaran tapno ditay’ agsakit iti kanser iti kudil. Ngem iti kabaruanan a panagadal, napimpintas kano no intay’ met laeng agpainit uray apagkanito (mapan a sangapulo minuto) tunggal aldaw. Tanning, kunadan sa itay?

Idiay UK a kaaduan ti agkurang iti vitamin D ti bagida, inggunamgunam dagiti 7 a grupo dagiti eksperto iti salun-at ti panagbilag koma dagiti tao sadiay iti las-ud ti 10 minuto kada aldaw. Maaramid daytoy nga awan ti sunblock a maisapsapo iti kudil. Daytoy ngamin ti nakitada a kasamayan ken kalakaan a panggubat iti sakit a rickets (agkurkurang ti bagi iti bitamina D). Iti met panagadal iti Estados Unidos, natakuatanda a ti bitamina D nga agtaud iti init, labananna ti panateng ken sakit ti bagbagi.

Sublianam ngaruden ti panag-sunbathing-mo, ‘bagis. Dika la lumlumbes iti sangapulo minuto, a, ta dika ket makset. Sabali manen a pakatsismisam dayta.

Mariknam kadi a nadagsen ti bagim gapu iti kinamannur-ogmo tunggal ngudo ti lawas? A kasla ketdin dimo kayat ti bumangon? Im-imasem ti agilad nga agmalmalem. Ala, saanmo koman a dillawen dayta, ‘bagis. Iti panagsukisok, natakuatan a ti pannaturog nayonanna ti panagbiagmo ditoy daga, pasantakenna ti memoriam ken ikabassitna ti stress a marikriknam. Idinto a ti kinakurang iti turog, pangatuenna ti posibilidad a maaksidenteka iti dalan, lumukmegka ken yasidegnaka iti sakit iti puso.  Kuna pay ti Brunel University, ti panangitantan iti panagwatwat a nasapa tapno pagustuam ti bagim nga agilad, dakkel  ti maitulongna iti salun-at. Iti panagadalda, rumrummuar a ti nabantot, atiddog nga ehersisio a nasapa, pababaenna ti kapasidad ti immune-tayo.

Mannangnka met iti junk foods? Agpayso a madi no masobraan ti pannangan kadagiti junk food. Nangato ngamin ti ramen a taba ken apgad dagitoy, ‘bagis. Gapu itoy, ammok a lepleplepam ti riknam no maminsan a mangraman kadagitoy. Ngem ammom kadi a nasayaat met no sagpaminsan a pabus-oyam ti bagim? Iti panagadal, naduktalan a ti panangpabus-oy maminsan iti bagi (aglalo iti makan), paragsakenna ti rikna. No naragsak ti rikna, ad-adda a maipokustayo ti atensiontayo iti napintas nga aramid wenno trabaho iti inaldaw.

No ipilit iti bagi a di ipauneg ti kayatna (ta dakes ngarud daytoy no masobraan), ad-adda kano nga agpilit a makaraman itoy. Nasaysayaat ngarud no paramanam/pabus-oyam uray saggabassit laeng.

Kuna pay ti panagadal, ti pananglimitar iti ipauneg a taraon, kayatna a sawen nga umad-adu ti kurang a sustansia iti bagitayo. Agbalin koma ketdi a motto-tayo: eat a variety of food in less amount. Agsaramsamtayo iti nadumaduma ngem rumbeng a saggabassit laeng.

Maudi, ‘bagis. Dayta kimanagarapaapmo. Addaka la a nakapannimid iti tawa uray tengtengnga ti aldaw. Ibagbagada a seniales daytoy ti kinasadut. Ngem bay-am latta ida.

Iti panagadal ti University of British Columbia, ti panangpabus-oytayo, ‘bagis, iti utek nga agdakiwas, agkatangkatang sagpaminsan (a pagbiddutandaka payen a maaw-awanan iti panunot), paregtaenna ti abilidadtayo nga agpanunot iti solusion dagiti sangsanguen ken dumteng a parikut. Mapasamak ti kastoy ta agbalin kano no kua nga aktibo ti paset ti utek nga adda pakainaiganna iti problem solving. Madika pay?#