Sinursuran: Agraira ita dagiti ‘al-alia’ | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰
sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Agraira ita dagiti ‘al-alia’

ITI purokmi nga Amianan, parikut dagiti nagannak dagiti annakda gapu iti masansan a papanda panagbuya iti betamaks iti haywey no kasta sumipnget. Iti sibubukel a bario ti Pammobo (mapapati a nagtaudan ti Brgy. Ammubuan a dimmakkelantayo) kadagidi a panawen, managsaggaysa pay laeng dagiti adda pagbuyaanna. Ket iti purokmi, ballasiwenmi pay ti tambak dagiti piskeria (alog) sakbay a makadanonkami iti haywey.

Saanak a napan nagbuya iti dayta a rabii ta saandak a pinalubosan da tatang ken nanang. Leppasek kano dagiti asaynmentko. Wenno yunak ti panagadalko. No malem ti Biernes wenno bakasion, wen, mabalinko ti mapan agbuya. Ngem no kas kadagiti kapatadak nga uray lawas a kaadda ti klase, an-anusanda ti mapan agbuya nga agbayad iti pisos (sumirsiripka iti tawa) wenno dos (no nakapuestoka iti uneg), saan kano pay laeng.

Ti adatna, uray kasano ti panangiparit dagiti dadduma a nagannak, awan maar-aramidanda ta aglibas dagiti annakda. Agpukawda a kasla asuk apaman a maiwarsida dagiti buggoda.

Iti gagarmi idi a mapan agbuya, saanmi payen nga ikankano ti istoria dagiti nataengan nga adda kano agparparang a di katatawan (al-alia nga awan ulona, kas kuna dagiti nataengan) iti puon ti bagbag (a madalanan ti sirokna kalpasan a maballasiw dagiti piskeria).

Adutayo met, sangkarasonmi.

Iti dayta a diak isusurot, kellaat a nabuak dagiti ubbing iti papanda panagbuya. Kunada, naggunggon kano ti rimmuok ti bayog iti lauden ti bagbag idinto a nakataltalna ti aglawlaw. Sa pay la adda nagasug a nangngegda idi mapasardengda a magna.

Gapu iti dayta, imbuatitdan ti nagtataray a nagsubli.

“Al-alia… al-alia!” impukpukkawda kano.

Sipud idin, manmanon dagiti ubbing nga agpakpakasipngetan iti purokmi. Saanda payen a mapmapan lattan agbuya a dida kadua dagiti dadakkelda a lallaki.

Ngem kaniak, iti dayta nga agsapa, nalawag ti istoria ni ammang.

“Agnakemda itan,” kinunana idi mammigatkamin. Ket imbuksilanna: Iggemna ti liwliwna a pagalana iti dalag iti dayta a papanna iti alog. Un-unorenna ti tambak a kaabay ti tambak a pagnaanmi a pumurok idi mapasungadanna dagiti ubbing a mapan agbuya. Nalagipna ti panagpulkok dagiti padana a nagannak.

Dinarasna a kinamang ti pinuon dagiti naubbing pay a bayog. Babaen ti tali ti buneng a barikesna, ginalutanna ti nagleppay a bayog sa naglemmeng iti tambak. Ginuttana ti tali idi makaasidegen dagiti ubbing. Sa insarunona ti nagasug.

Ti kano katawana idi agbuatit dagiti padak nga ubbing.

ITI biagtayo, adda met dagiti kapadasantayo kadagiti makuna nga al-alia wenno di katatawan a sigurado a nangyeg iti aliaw iti barukongtayo. Masaludsod la ketdi ngarud no agpaypayso ti kaadda dagitoy iti aglawlawtayo.

No Piesta Dagiti Natay ken Kararua, mapalpaliiw ti panagruar dagiti istoria kadagiti al-alia. Panawen kano ti panagrairada. Ngem mabalin a kunaentayo a naparnuay dagiti dadduma nga istoria a pamutbuteng kadagiti ubbing tapno agnakem ken maadalanda— kas iti inaramid ni ammang.

Ta adda met latta kinapudnona dagiti maipanggep kadagiti al-alia, dagiti pasamak a narigat nga ilawlawag nupay modernon ti panawen.

 Ita met a panawen, agsubsubli manen ti kinalatak dagiti al-alia wenno ghost iti Ingles. Ania ketdin a panagruarda a di laeng mangbutbuteng kadagiti umili ti akemda. Agruarda a manget-et iti naet-eten a barikes ti tunggal maysa.

Wen, a, ta adda dita dagitay makunkuna a ghost employees— agparang laeng tunggal kinsenas ken katapusan a makuna. Nalatak ti kastoy a pasamak kadagiti munisipio iti probinsia. Dagiti dadduma, saanda a talaga a pudno a tao. Naparparbo laeng ti naganda a dagiti suelduenda, kobraen dagiti nangparnuay kadakuada.

Agraraira met dagiti ghost employees kadagiti trabaho iti konstruksion. Adda siriben dagiti mangimatmaton iti proyekto. Malaksid iti substandard dagiti usarenda a materials, i-payroll-da dagiti awan a tao iti pagtrabahuan.

Ngem ti kakaruanen a damag iti “ghost” isu daytoy ghost dialysis. Inlatak ti dua a dati nga empleado ti WellMed Dialysis Center nga agtultuloy ti panagkobra ti opisinada iti ahensia ti Philhealth kadagiti bayad kadakuada nupay pimmusayen dagiti pasiente a nagdalan kadakuada.

Idi damo, kinuna dagiti maseknan nga ipatpatulodda pay laeng dagiti bayad idi iti courier. Ngarud, talaga nga adda ladladawna ket agparparang ngarud a kasla pay laeng mabaybayadan ti dialysis dagiti pasiente uray awandan.

Ngem dagus kano a nagtignay ti ahensia. Iti pannakapabaro ti proseso, napasublida kano payen ti agdagup iti riwriw a naibayadda kadagiti dialysis center.

Adu ngamin ti mamati a saan laeng nga aramid daytoy dagiti dialysis center. Sigurado nga adda koneksionda iti ahensia ti gobierno tapno agtultuloy ti maikaniwas nga aramidda.

Mafia, wenno sindikato, kano ti adda iti likudan daytoy nga aramid, segun ken ni DOH Secretary Francisco Duque III. Ket kas pannakitinnulong iti bilin ni Pangulong Rodrigo Roa Duterte, ita a masursurat daytoy, nakalayaten ti addang a pannaka- revamp dagiti opisial ti Philhealth.

Kinasarita payen ni Duterte ti pangulo ti Philhealth, a kabagian pay ti kabbalayna, nga aglusulos koman daytoy kaduana dagiti board of directors. Saandan nga urayen nga ikkatenna ida iti posisionda.

Ket segun iti kaudian a report ni Duque, addada kanon dagiti nangangato nga opisial ti Philhealth a nagipasa kadagiti resignation letter-da.

Yanna laeng nga adat, mairaman nga aglusulos dagiti inosente. Por delikadeza! Ngem addaytan, masapul a takderanda tapno saan a mamantsaan iti kasta unay ti naganda. Sabagay, adda ‘tay kunkunatayo a command responsibility.

Pagsayaatanna ketdi, marikna dagiti adda iti puesto a napudno ti pangulo iti pannakaparmek ti korupsion iti ania man nga ahensia ti gobierno. A daytoy ti masapul nga agtultuloy a kitaenna para iti pagimbagan ti sapasap. Maiyeg ti pudpudno a serbisio kadagiti umili ta diretso a mariknada ti pagimbagan dagiti proyekto ti gobierno.

Masirip koma pay ti maysa met laeng nga ahensia ti gobierno nga adun ti reklamo a mainaig itoy. Saan a mailaksid ti kinapudno nga adu ti empleado ti gobierno, kangrunaan dagiti mannursuro, ti makmaklaat lattan ta nayutang metten ti naganda iti nasao nga ahensia idinto a dida met inaramid dayta.

Biktima ditoy dagiti saan nga aglo-loan ta ammoda ti rigat ti adda utangna. Pagdaksanna, no masiiman dagiti “inaal-alia ti aramidda” yutangda ti nasao nga empleado. Mapalsipikada amin a dokumento.

No utoben a naimbag, dakkel met laeng a sindikato dagiti adda iti uneg ti nasao nga ahensia. Kasano koma a maproseso amin a masapul no maymaysa laeng ti agkutkuti iti uneg?

Ti nasakit pay ditoy, no agreklamo ti biktima, kunaenda pay nga agabogado daytoy. Ngem asino a biktima ti mangaramid iti kasta no mangrugi laeng iti sangapulo ribu a pisos agpatingga iti limapulo ribu ti kamkamatenna a nayutang kenkuana? Nagastonanton dayta gatad nga irekreklamona ngem mangrugruginto pay laeng ti labanna a dina ammo no mapasublina pay ti kuartana.

Bassit no bassit dagita a mayutang kadagiti biktima. Ngem nagbannoganda dagita. Ken maysa, no pagdadagupen dagita a babassit iti kaadu dagiti biktima, ay, ket, riniwriw met laeng dagiti “maal-aliada” a pagbibingayan dagiti nalalaing iti uneg.

Ngem kunada ngarud a di agnanayon a mailemmeng ti aramid. Iti masanguanan, sigurado a maal-aliadanto met ket saanto a pulos nga agtalna ti konsensia dagitoy. Bayadandanto la a bayadan dagiti utangda kadagiti inosente a biktimada.

Iti panagraira ita dagitoy nga “al-alia”, agbalintayo koma a naridam. Saantayo pulos nga ipalubos ti panagballigida. Mamatitayo nga adda pay laeng linteg a mangkamat kadakuada.

Nobody is above the law, kunada man. Uray dagita a matangtangad nga “al-alia.” Addanto latta linteg a mangukom kadakuada.