Alimunmon

Sarita ni Errol L. Abrew

(Umuna a paset)

 

 

“Where there is no vision, the people perish.” Al Gore, Nobel Peace Prize winner quoting King Solomon from the Bible

 

No Lunes ken Biernes, saan met a kasla idin idiay Cabatiti, sementado metten dagiti kalsadana uray pay dagiti adda iti sulinek ken adayo iti puseg ti ili.  Ket saanen a mabilang dagiti duogan nga akasia, salamagi, niog, narra, kaimito, mangga ken dadduma pay a pinuon a napukan iti agsumbangir dagiti kalsada iti highway tapno mapalawa daytoy ken tapno pakaimulaan dagiti poste ti kuriente.  A sinaruno daytoy apagtapog ti baro a milenio dagiti poste ti telepono ken tore ti selpon.

Adda latta met madiparam a nagluposanna, apok, numan pay dagiti adun a pimmanaw ken sagpaminsan nga umay tuman-aw ket kunaenda a kas man panangumsi, nga awan kano ti nagbaliwanna. Maikalima a klase nga ili idi, kalpasan ti kagudua’t siglo, simmagpat a maikapat a klase.  Naginad kunam, ngem pag-ongto pay ket makadanon met iti papananna, daytoyto ket nga ilin a nagpuniponan ti adu a pammati ken maibilang a maysa kadagiti kaaduan iti propesionalna ditoy probinsia?

Ngem agurayka man, apok, ta estoriaek man no apay a kunaenda nga adda kan’ bagbagtitko ta nagsubliak pay laeng ditoy agsuysuyaab nga ili idinto a dagiti kapatadak ket addadan iti ballasiw-taaw a mangkamkamat iti dayta Puraw a Tagainep sadiay Amerika a nagindegak met kas imigrante iti napalabas a sangapulo ket lima a tawen, dagiti dadduma iti Manila ken sadinno la ditan a suli ti lubong.  A ti kunak met ket parehas met laeng a panagsapsapul no ania ti pagragsakam ken pakapnekam iti daytoy a biag ti gapuna, a saan laeng a kuarta wenno material a banag ti makaited pannakapnek.  Siak a ket basta adda la ket bugguong ken kamatis mabalinen, puera delos buenos awan la ket madaldalapus.

Ngem aguppat a pulo ket pito a tawenen ti napalabas kadaydi a tiempo, apok, no Lunes ken Biernes, tienda ti ili, ammom met dayta ta taga-ditoyka met, kasla maarakattot amin nga umili, kasla ayus iti karayan a maymaysa a baybay ti turongenna.  Sumalog dagiti taga-daya a mannalon nga umay aglako kadagiti natnateng nga apitda, kas iti utong, karabasa, tarong, kamatis, petsay ken dadduma pay a kita.  Agudong met dagiti taga-batog ti ili a mangngalap nga umay mangilako sadiay tiendaan kadagiti nadumaduma nga ikan a kas iti tulingan, buslugan, pampano, balaki, bagsang, munamon, bulilit ken dadduma pay nga ikan iti baybay.

Nalabon dagiti ikan a makalapan idi.  Ammok lattan ta umayda isursor iti tunggal balay dagitoy a pasayan, padaw, lapu-lapu, bisugo, maratangtang, laki, bansaway, ken dadduma pay a kita.  Naimas man iti panagramanko iti nalingta a munamon a nabalkot iti bulong-saba ken nagamporan iti nailgat a pias wenno berde a bunga’t mangga aglalo no adda kamatis ken bugguong a kaduana a maibulon iti umal-alingasaw a milagrosa nga innapuy a pamigat.  Laglagipem laeng nga isina dagiti uloda no lingtaem dagiti munamon tapno saan a pumait. Naramanamon, barok, ti tinuno a lapu-lapu wenno pampano a maisawsaw iti naglaok a bugguong ken suka’t sili wenno kalamansi a mangitunda kenka idiay langit?  Sumam-it dagiti bunga’t tarong, nangaresnges dagiti bunga’t kamatis ken okra, naberde dagiti uggot ti kamote ta saan pay nga agar-aramat idi dagiti mannalon iti pestisidio ken komersial nga abuno.

No Lunes a tienda, isu met ti panag-flag ceremony dagiti empleado’t gobierno ken ubbing nga eskuela sadiay plasa, isu met ti panagsesion da meyor ken ti konsehona, miting dagiti kapitanes, serrek ti eskuela ken opisina, rugi a magna ti pilid ti biag iti umuna nga aldaw ti lawas iti panagpipinnadamag, panagsisinnukat iti kapanunotan, ken dadduma pay karamanen ti kaudian a tsismis maipanggep iti biag ti akinbiag ken sangaribu ket maysa pay a bambanag a pakakumikoman dagiti kailian, saan a mailinged aglalo no bassit-usit nga ili a kas man agkakabagian ken agaaammo amin nga umili.

No dadduma, riingennak a masapa ni Nanang ta siak ti ibaonna a mapan gumatang iti pan de sal iti panaderia ditoy asidegmi.  Ngem kaadduanna a mariingak metten no mangngegkon ti tangtang ti kampana iti orasionna iti agsapa.  Piton ti tawenko ket gradewanak metten dita nay sentral nga adda iti sakup ti poblasion nga ayanmi, tawen 1962 idi.

Wen apok, adda pay la tren idi.  Ket no kastoy a Lunes, ken dagiti nabatbati nga aldaw iti lawasna, malaksid iti tangtang ti kampana iti dayaenmi, daytoy met a makapakebba, makapakintayeg a dalagudog ti tren nga aggapu’t Manila, ti nasinggit a businana ti mangkariar kadakam’ nga agindeg iti asideg iti riles. Dayyegen ti higante a landok ti katre a pagturturogak ket uray awan ti pagorasan, siguradoak ken ammok lattan nga alas singkon ti agsapa, pammaneknek iti nasayud a pannakapataray daytoy nga ahensiat’ gobierno idi nabiit pay. Para tignay a mangtarimbangon kadagiti agindeg tapno rugianda manen nga akmen dagiti ritual ti biag, aramid a saan a maitantan iti inaldaw-aldaw a tulid ti biag.

Sumardeng iti sumagmamano a kanito ti tren nga agala kadagiti pasaheros a mapan sadiay San Fernando.  Idissaagda met ti  sumagmamano a banyera’t bangus, tilapia, udang, pasayan, padaw, kappi, tirem, ar-arosip, pukpuklo, or-ormot ken dadduma pay a ruruot ken lames iti pupokan ken ikan iti baybay a naggapu’t Dagupan. Sangapulo a sentimos ti plete idi nga agpa-San Fernando, saan a kas itan a mapanen a trenta pisos ti agduapulo ket maysa a kilometro a tarayenna.

Pagiinnagawan dagiti kakailian a pakairamananmi daytoy bangus-Dagupan, apok. Naramanamon no matuno?  No mapettakan iti sili’t sairo ti naglaok a bugguong a padas ken kalamansi, world class, kunada man iti English, taraon dagiti didiosen, kuna daydi dios-aluadna nga apongko a Lakay Justo. Malang-abmo pay la ti saretsetna a matuntuno, agsaraaw la ket ti tianmo, dimo maaluadan nga agtubbog ti kataymo. Adda met dagitay bangus-Santo Tomas, Alaska wenno Dulao dita nay Aringay, ngem dida pay makakikit iti raman dagiti bangus-Dagupan.  Ngamin, mapakan iti lumot dagidiay nga isu’t mangted iti naidumduma a raman ken nanamna.  Ken, ti kangrunaan, nalinis, nasin-aw ken saan pay a naapektaran iti polusion dagiti piskeria ken pupokan a pakataraknan kadagitoy.                           (Adda tuloyna)