Andap Ken Linnaaw: Kabusor Ti Nateng, Bawang, Lasona Ken Tabako

Salaysay ni Melvin Bandonil

 

No dumanonen ti bulan ti Nobiembre agingga a tumadog ti bulan ti Marso, ti andap ti dakkel unay a parikut dagiti mannalon  aglalo dagiti agmulmula iti natnateng iti Cordillera, nangruna iti Siudad ti Baguio ken dagiti probinsia ti Benguet ken Mt. Province. Gapu iti andap, madadael dagiti nateng, lalo dagiti maimulmula kadagiti nangangato a lugar a kas kadagiti ili ti Atok, Kibungan, Bugiuas, Mankayan ken dadduma pay a luglugar a kas iti Mt. Sto. Tomas area ken iti mountain trail area.

Tinawen a parikut dagiti mannalon ti andap lalo no ti klima ket umabuten iti 10 degree Celsius agpababa – a gagangay a tinawen a mapasamak kadagiti nadakamat iti ngato a lugar. Adu a natnateng dagiti madadael. Dagiti met saan a naapektaran, nanginan ti presioda, agsipud ta saan a balanse ti supply iti demand iti merkado. Isu a no panagaandap no kunada, gagangay a nangina ti presio dagiti highland vegetables.

Ta ania, ngamin aya, ti andap? Frostbite iti English. Gapu iti nalamiis unay a klima, makita kadagiti binulong dagiti nateng ti babassit a linabag ti yelo a kimpet. Apaman a mainitan daytoy, aglusak ken aggango ti mula. Nababa met ti apit kadagiti naapektaran iti andap ta aglusakda met laeng. Ammo metten a kilatisen dagiti komersiante nga aggatang-aglako (buy-and-sell) dagiti naapektaran itoy, isu a nababa ti gatangda wenno dida kayat a gatangen.

Daytoy ti nadagsen unay a parikut dagiti mannalon iti Cordillera.

Iti panaglabas ti panawen, nagpanunot dagiti mannalon iti pangontra itoy nga andap babaen ti panangabbongda iti plastic iti ngatuen dagiti plot. Dagiti dadduma, nagaramiddan iti green house nga inda pagmulaan. Kadagiti open area mapasuyotan a dagus iti danum dagiti mula babaen ti power sprayer tapno maikkat a dagus ti andap ken saan nga aglusak ti mula. Dagitoy itan ti naynay nga ar-aramiden dagiti mannalon.

Isu a natalek unay ni Gov. Nestor Fongwan a nagkunaanna itay nabiit: saan a madanagan itan ti Probinsia ti Benguet iti frostbite ta ammon dagiti mannalon ti ar-aramidenda tapno maprotektaran dagiti mulada.

Mapasaran kadi iti Kailokoan ti andap?

Saan. Dakkel a saan. Ngem iti panawen a nalam-ek ken napuskol unay ti linnaaw, dakkel nga epekto ti ipaayna kadagiti mannalon nangruna kadagiti agbumbunubon a masapa kadagiti tabako a birhinia ken simmaba (burley). Aglusak dagiti bunubon a malinnaawan. Aglungsot-aglusak, pagangayanna, awanen ti imulada.

Ngem adda latta sungbat iti tunggal parikut. Kadagiti dadduma, nangruna no addan bulong ti bunubon a tabako a kakasla binting wenno piso, dagusenda metten nga iturnok babaen ti sabali manen a plot tapno maliklikan ti lusak.

Iturnok – iyalisda dagiti bunubon iti sabali a plot ken pagiinnadaywenda tapno saan a kapten ti lusak wenno lungsot a parnuay ti nalamiis a klima. Nababaked ketdi a bunubon dagiti turnok ken dakdakkel ti tiansada nga agbiag a nasalun-at.

Saan laeng a dagiti bunubon a tabako ti maapektaran iti lungsot a bunga ti nalinnaaw a panawen, uray met dagiti mula a lasona ken bawang. Agpurpor – aggango ti murdong dagiti bulong dagitoy no nakaro la unay linnaaw santo mainitan. Lalo dagiti lasona wenno bawang a maimula a masapa iti bulan ti Setiembre agingga iti Enero. No mapasamak ti panagpurpor dagiti binulong dagiti mula, agkuritegda ket sigurado met a bassit ken nababa unay ti klasena ti maapit ta babassit ti binukel dagiti binagasda. Awan ti ganansiaen no di man malugi ni mannalon.

Kas kadagiti mannalon iti Baguio, Benguet ken Mt. Province, addaan met iti pamuspusan dagiti mannalon iti Kailukoan tapno saan a madadael dagiti mulada a lasona ken bawang. Isu dayta ti panangregregda a masapa kadagiti kimpet a linnaaw kadagiti binulong ti lasona ken bawang.

Kasano a regregenda ti linnaaw, lalo kadagiti nalawa a kinelleng?

Saan a saggaysa a pinuon, no di ket mangiwayatda iti atiddog a tali. Pasaray iggaman ti maysa a tao, ti ungto ti tali wenno saan met, igalut iti padol (pasok) ti maysa nga ungto ket ipadalan ti tali kadagiti binulong ket marurusosen dagiti linnaaw. Wenno pasuyotan dagiti mula iti danum babaen ti power sprayer tapno maregreg ti linnaaw.

Daytoy nga eksperiensa ti napadpadasan toy nagsurat kas maysa idi a naanep a mannalon nga agmulmula iti birhinia, lasona ken bawang iti probinsia ti Ilocos Sur.

Dakkel a perwisio ti itden ti nalamiis a klima kadagiti mannalon nga agmulmula kadagiti natnateng iti Baguio, Benguet, Mt. Province ken dagiti mannalon nga agmulmula iti tabako, lasona ken bawang iti Kailukoan. Ngem kadagiti naanep ken nasalibukag a mannalon, saanda nga igigir dayta ta ammoda nga adda latta solusion iti tunggal parikut. Kas iti kunadan iti pagsasao: ti nasalukag, agbiag!#