Sinursuran: Ania daytoy Code Red iti COVID-19? | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰
sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Ania daytoy Code Red iti COVID-19?

CODE Red itan ti pagilian maipanggep itoy Coronavirus Disease 2019 wenno am-ammo a kas COVID-19. Kellaat ngamin lattan ti panagngato ti bilang dagiti nagpositibo iti nasao a bayrus.

Naibilin a dagus ti panagkuti amin a maseknan agingga iti kababaan a liderato. Masapul a mangaramid dagitoy iti addang a makatulong iti pannakaparmek ti sakit.

Iti Kamaynilaan ngarud, naideklara ti pannakasuspinde ti klase iti las-ud ti makalawas. Bayat ti pannakasuspinde ti klase, “dinalusan” dagiti otoridad dagiti pagadalan ken pampubliko a lugar iti sakupda babaen kadagiti kemikal nga epektibo kano a mangpatay iti bayrus.

Naibilin pay a liklikan koma ti kaaduan ti tao ken/wenno saan unay kadagiti taripnong. Nakansela pay ngaruden dagiti dadduma a piesta a kas iti Panagbenga iti Baguio City. Kasta met kadagiti dadduma nga aktibidad ti Departamento ti Edukasion.

Idinto a maar-arakattot dagiti otoridad a mangan-annong kadagiti akemda, kaskasdi latta a dumakdakkel ti bilang dagiti biktima.

Banag a nangparnuay iti danag, aligawgaw ken panag-panic. A napasamak idin daytoy idi makuna pay laeng a COVID-free ti pagilian. Maib-ibus dagiti facemask a makatulong la unay iti panangliklik iti sakit. (Ngem kunaen met dagiti otoridad a saan a kasta kasamay daytoy a manglaban iti bayrus. Ti latta kinamanagdaldalus koma kano ti maipangpangruna.).

Pagdaksanna, ag-panic pay itan dagiti dadduma. Aggatangda payen kadagiti suplayda a taraon ta baka mapasamak ti total lackdown iti yanda ket narigatton a makaruarda. A mabalin nga awanto payen ti suplay a magatangda ta mapawilan la ngaruden ti rummuar wenno sumrek iti maysa a lugar.

Malaksid iti facemask, dayta la unay suplay ita ti alkohol. Saan laengen nga iti Kamaynilaan a maib-ibus daytoy. Uray payen kadagiti probinsia. Banag a di koma rumbeng a maaramid. Kasano laengen dagiti kaaduan a kailian a dina kabaelan ti manggulpi iti suplayna? Mapaidamanda iti kalintegan a mangsalaknib iti bagida?

Ta asino ngamin, aya, ti di agbuteng (nga awan pay ti bakuna a pangontra wenno agasna la koma) itoy a nasakit?

Iti social media, saan latta nga agsarday dagiti agiwarwars iti palso a damag (fake news) maipanggep itoy a bayrus. Pagarigan laengen dagitay mano a pakaammo a nagtaud (kano) iti UNICEF. Kunaen ti post a matay ti bayrus iti nadagaang/napudot nga aglawlaw. Ngarud, kuna dagiti kailian, ngannganin maparmek ti bayrus ta asidegen ti kalgaw.

Pagdaksanna kadagitoy a fake news, adu latta met ti maal-allilawda. Sumangkautro met dagiti kailian, a propesional pay ti kaaduan, ta iwarasda a dagus. Dida man laeng siguraduen no lehitimo (legitimate) dagitoy.

Iwarwarasda payen a makatulong kano dagiti antibiotiko tapno maagasan ti sakit. Ngem maysa laeng daytoy kadagiti adu a palso nga agraraira iti social media. Bayrus ti COVID-19. Para bakteria dagiti antibiotiko.

Ngem ania ngamin, aya, ti kayat a sawen ti Code Red?

Daytoy ‘tay alert level 4 iti regulasion ti Departamento ti Salun-at. Nagennegenned daytoy iti nadumaduma a sublevel. Iti pannakasurat daytoy, sublevel 1 pay laeng ti pagilian.

No kastoy ti naideklara, kayatna a sawen, adda napaneknekanen a maysa a lokal a pannakayakar (local transmission) ti bayrus. Pilipino iti Pilipino. Aglalo no saan met a nagbibiahe iti sabali a pagilian dagiti biktima.

Iti kastoy a kasasaad, ingato ti gobierno, dagiti otoridad ti panagsaganada. Isaganaanda ti kellaat a panagngato ti kaso ti sakit. Kasta met nga igetanda ‘tay makunkuna a contact tracing. Ammuenda, sapulenda amin a nakapulpulapol ti maysa a positibo iti bayrus.

Malaksid kadagita, siputan met a nalaing dagiti otoridad (ti salun-at) dagiti kaso ti Severe Acute Respiratory Infection; papigsaenda pay ti testing capacity-da para iti nadaras a pannakaammo no positibo iti bayrus ti maysa a tao; nainget nga ipatungpalda ti makunkuna a home quarantine ken isaganaanda ti posible a community transmission.

Nupay kasta nga adda code red a makunkuna, yun-unay ketdi kadatayo dagiti otoridad dagiti sumaganad:

Umuna, agtalinaed a kalmado ken agsiput, agpaliiw kadagiti mapaspasamak. Saan a daytay ag-panic. Saan kano a pulos a makatulong daytoy.

Maikadua, makitinnulong iti gobierno iti pannakaisayangkat ti contact tracing. Saan a daytay ilimed dagiti impormasion iti nadaras a pannakatunton dagiti mabalin a naakaran ti maysa a biktima.

Maikatlo, agpakita a dagus kadagiti eksperto ti salun-at no adda madlaw a sabsabali iti bagi aglalo la ngaruden no adda pakasaritaan ti panagbiahe iti sabali a pagilian. Saan a yaleng-aleng daytoy tapno saan nga ad-adda nga agwaras pay. Napipia ti maeksamen a dagus ti doktor.

Maikapat, saanen a makipinnatangken no maysa kadagiti possible nga adda risgona iti bayrus. Agpa-quarantine a dagus no daytoy ti ibalakad dagiti doktor.

Maikalima, ken nasken unay iti asino man, aramiden dagiti namnamaen a makatellay iti panagwaras ti bayrus. Simple laeng: kinamanagdaldalus iti bagi. No met aguyek wenno agbaeng iti ruar, praktisen ti umisu nga etiket itoy. Kaluban ti agong ken ti ngiwat.

Ken maudi, makibinnadang iti gobierno iti kampania daytoy a mangpaksiat iti sakit. Dumngeg ken suroten dagiti balakad ti Departamento ti Salun-at.

Pudno la unay nga itoy a nadaras ti panagadu ti kaso ti COVID-19 (nasuroken a limapulo). Ti naan-anay a pannakitinnulong ken pannakikaykaysa ti kasapulan. Saan a masapul dayta pannakipaset pay iti panagiwaras kadagiti fake news.

Saan met nga umisu dayta makilaok pay iti bilang dagiti ag-panic la unayen a kailian. Ta saan met a kasta kaaduna dagiti biktima, No arisiten ngarud a naimbag ti situasion, saan a daytoy COVID-19 ti pagdanagan koma. Ad-adu pay laeng nga amang ti al-alaen ni Patay gapu kadagiti agraraira a saan a makaakar a sakit, kas iti highblood, cancer, arthritis ken dadduma pay.

Dagitoy kano koma ti ikkantay iti umisu a panagadal. A tapno saan nga agbalin a biktima, annongen dagiti addang a mangpasalun-at iti bagi. Kanser pay laeng, riwriwen a kailian ti ipatpatlina iti tinawen!

Ken no malagip, kadagiti naglabas a dekada, adu metten dagiti baro a sakit a paltuad dagiti bayrus ken pasamak a nangipaay iti aligagaw kadatayo. Naipato met idin a dagitoy kadin ti mangungaw iti sibilisasion?

Pagarigan idi Tawen 2000, nagam-amkan ti Y2k a bayrus; 2001 ti anthrax; 2002 ti West Nile virus; 2003 ti SARS; 2005 ti bird flu; 2006 ti Ecoli; 2008 ti pannakarpuog ti pinansial nga estado dagiti pagilian; 2009 ti swine flu; 2012 ti naipadto a kanibusanan ti lubong segun iti Mayan calendar; 2013 ti mabalin a panangpasged ti North Korea iti Maikatlo a Gubat iti Sangalubongan; 2014 ti ebola; 2015 ti aligagaw nga inyeg ti grupo ti ISIS; 2016 ti zika virus; ken ti Coronavirus ita.

Ngem ania ti napasamak? Iti panaglabas ti panawen, napaksiat ken nagmawmaw met laeng dagitoy. Gapu dayta iti kinnayammet ti tunggal maysa, ti tunggal pagilian iti panangbalabala kadagiti maaramid.

A mabalin met a mapasamak daytoy a COVID-19. Aglalo no ammotayo ti agkiddaw ti tulong ti Ama. Ta, wen, awan pay laeng ti kabilgan a kalasag itoy a sangsanguentayo a parikut no di ti panagtaklin Kenkuana. Iti nasgedan a panagkiddaw iti tulongna, di kad’ kunana a dinatayto paayen?

Ipaigid koma ngaruden ti nalabes a panagdanag. Kumarapet ketdi Kenkuana. Ken tungpalen ti sangkaibaga dagiti otoridadtayo: ti kinamanagdaldalus iti bagi. ●

Note: Iti laeng uneg ti maysa nga aldaw, naingato a dagus iti sublevel 2 ti Code Red. Ad-addan a naginget ti gobierno. Binilinen ti Pangulo dagiti lider, agingga iti kababaan a level, a tumulongda a mangipatungpal iti kairuruar a resolusion mainaig itoy. Inwaragawagna payen nga agdalan iti community quarantine (saanna kayat nga usaren ti balikas a lockdown) ti sibubukel a Kamaynilaan manipud Marso 15 agingga iti Abril 12.