Ania, maiparit ti agsao iti Iluko? (Maudi a paset)

Early martial law days.

Pinadasko idi nga inlaban ti kalintegak nga agsao iti Iluko kadagiti napili a lugar: alley, ground, library, wenno iti ababa a pannao, no saan a madama iti klase. No madama ti klase, speak English! Wenno Tagalog no isu.
Ngem napaayak. Ngamin, kas panangilawlawag ti Sister Principal, adda pinirmaak a waver sakbay a nagenrolak a surotek amin a pagannurotan, reglamento ken pagayatan ti eskuelaan. Binasak nga immuna sakbay a pinirmaak. (Wen, aya.) Iti panangpirmak, immannugotak. Ania pay ti naaramidak? Reglamento ti eskuelaan ti speak English. Nagdadakkel dagiti maisurat iti pader ken iti ngatuen ti pisara.
Awan ti masaok itoy a banag iti eskuela publika.
Idi elementariakami, Iluko ken English ti medium of instruction. Adda pay la idi Iluko a libro a para iti gred wan.
Iti sekundaria, nanayonan ti dua, naikkatan ti maysa! Ania daytoy?
Maiparit ti Iluko, ngem saan ti Tagalog. Sa ket simmapit pay ti Spanish a subject! (Naikkat a subject idi addaakon iti maikadua a tukad).
Ayyuya ngay? I’d rather speak English than Tagalog! kunak metten a. Mamultaka iti binting. Nanginan dayta binting ta maminliman a plete iti kalesa. Nikel laeng ti sangapug-ong a singkamas wenno sangaagpa nga unas a kabukaben iti panagawid a magmagna. Sangakilometro ti watiwat ti San Antonio iti ili.
Eksperiensa daytoy a kas estudiante iti private school.
Itoy a punto, agsao wenno agsursuro ti anak iti ganggannaet a sao: Tagalog wenno English wenno isuda a dua. Awitda daytoy nga inda panagsursuro iti balbalayda wenno kadagiti ummongda tapno makasursuroda a naimbag. Tapno agbalinda a fluent.
Iti pamilia, awan ngata ti nagannak a mangiparit wenno manglapped iti anak nga agsao iti English wenno Tagalog no kayatna ti agsao. Ngamin, ammo met dagitoy a nagannak a mamulta ni anak no agsao iti Iluko iti eskuelaan. Isu a bay-anda lattan nga agsaoda iti Tagalog wenno English tapno makasursuroda. Wenno saan, korihirenda ti inda panagsao tapno agbalinda ketdi a fluent. Ultimo aso ken pusa ken aniaman a pet, ket English no di man Tagalog ti pannakisarita kadakuada.
Ta asino koma ti nagannak a mayat a maudi ti anakna iti eskuelaan? Asino met a nagannak a mayat  a maudi wenno worst ti anakna ket maawagan iti kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo ta dina ammo ti agsao iti Tagalog ken English iti eskuelaan?
Ken, asino ti makapaneknek a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo ti dina ammo ti agsao iti fluent English ken Tagalog ? (Saan met ngata a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo dagiti Hapon, Espaniol, Aleman, Frances ken dadduma pay a non-English speaking country lalo dagiti nararang-ay a nasion. Ngem ni P/Filipino a maikatlo a kaadduan iti agsasao iti English ket mamirmiraut? Diak  maawatan!)
Itoy a siapel ken situasion, nangurungoren ni Iluko. Nangulitagtagen. Nagkuripaspasen agingga a matayton.
Ngarud, maysa kadagiti dakkel nga ilgat ti pannakatay ti bukod a lengguahe ti panangiparit ti eskuelaan iti agsao iti Iluko.
No dadduma, mismisuotak ti pasamak: mapantayo iti eskuela tapno agadal ken manayonan ti ammotayo. Ngem apay itan a mapantayo iti eskuelaan tapno patayentayo met ti bukodtayo a dila? (Ala, Bob Ong a sentimiento!)
Saan kadi nga adda dakkel a biddut dita wenno siak ti nagbiddut iti dakkel?
Wenno pudno ket ngata a ti sistema ti edukasion ket pinatayna dagiti rehional a lengguahe? Wenno, depektibo ti sistema ti edukasion iti kinaadun dagiti masirib ken maimpluensia a mangtimtimon?
2) KOMERSIALISMO. Idi sakbay a naipatakder ti Shoe Mart iti Baguio, dakkel nga ilgat ti agsasao iti Iluko. Ngem iti isasangbay ti SM a timmipon iti grupo da Maharlika Livelihood Center, Center Mall, Abanao Square ken Cooyeesan Mall, nakaparpartaken ti panagbassit ti ilgat ti agsasao iti Iluko.
Iti Urdaneta, ti Magic ken CSI mall ket manipud iti Dagupan City. Adda sanga ti CSI iti San Fernando City, iti Candon City ken iti Baguio City.
Dagitoy a mall ti nangiyeg kadagitoy a luglugar kadagiti non-Iluko speaking a tattao. Natural, Tagalog ti lingua franca. Iti panagtulid ti panawen, ad-addan a narimbawan ti Iluko.
Isu a dikan masdaaw no mapanka iti mall kadagitoy a lugar no Tagalog ti pannakisaoda kenka iti dua a rason: a) saanda nga Ilokano; b) reglamento ti management a kas marketing technique. Ala, ket ayuyangan dagiti kaaduan ti mall.
3) MIGRATION. Dakkel ti ilgat ti migrasion a paset ti tagalogization.
Umuna, dagiti non-Iluko speaking nga empleado dagiti mall ken ti pamiliada nga awitda ta adda la ngarud dita ti trabahoda.
Maikadua, umad-adu nga umad-adu ti populasion dagiti Muslim traders ken dadduma pay a non-Iluko speaking traders kadagiti nadakamat a lugar. Agsasao met dagitoy iti Tagalog. Dakkel met ti impluensia nga ibunga ti ilgatda.
Maikatlo, gapu ta adda  trabaho a masapulan (kadagiti mall) adu met ti dumayo a makipagnaed, iti dua a rason: agnegosio ken agtrabaho.
Favorable iti komersio ken negosio no adu ti tao. No adu ti komersio ken negosio, adu met ti trabaho, siempre.
Agpaamianan ti tugot ti tagalogization. Napartak la unay ti inna panagsaknap.
Kadagiti laengen tallo a nainaganan nga ilgat, umanayen a mangpatay iti lengguahe ni saluyot.
No damagem no kasano a lapdan ti tagalogization, saanko a masungbatan dayta. Ngamin, addaanak met iti tallo a rason.
1) diak nasursuro dayta iti eskuelaan, ta ti nasursurok ket no kasano ti agsao iti ganggannaet a lengguahe (a di siaannugot ti riknak ket napilitanak laeng tapno maliklikak ti multa a binting tunggal balikas.)
2) obligadoak met nga agsao iti Tagalog iti pagtagilakuak iti nateng ken prutas ta amkek met a panawandak ti/dagiti customer ken didak gatangan no didak maawatan wenno mabainda a gumatang no dikam agkinnaawatan
3) Saanko a kabukbukodan no di ket sapasap daytoy a parikut. Ngarud, sapasap met laeng koma wenno kaadduan ti agtignay a saan ket a sisiak wenno sumagmamano laeng. Kas indibidual, kas ama, kas writer, kas komersiante, kas umili, adu ken adu a banag ken immatang ti nasken nga iseksek iti priority.
Maibilang met ngata daytoy a sinurat a kas umuna nga addang iti taldiap ken tignay maipapan iti ipapatay ti bukod a dila.#