Ania, maiparit ti agsao iti iluko? (Umuna a Paset)

KABAYATAN ti yaalsa dagiti rehional a lengguahe kontra iti English, kasta unay met ti namsaakan ni Tagalog=P/Filipino iti rehion amianan. Napartak la unay ti inna panagwaras. Kasla apuy a nagkayamkam.

In-inut ti panagrunot ti dila ni Ilokano. Kasla agrungrong. Wenno beggang nga in-inut nga umpaag agingga nga ipalaiston ti angin ti dapo. Ket iti masungad nga aldaw, maysanto laengen a pakasaritaan. Napait a pakasaritaan. Pakasaritaan a mantsa ti puli. Tumaud ti crisis identity.

No dadduma, ut-utobek a nalaing dagiti rason no apay a napartak ti panagrunot ti Iluko kadagiti key cities iti Amianan: Baguio, Urdaneta, San Fernando ken mangrugi metten iti Candon. Kapartakan iti panagrunot ti Iluko iti Baguio City.

BAGUIO CITY

Dua a dekada ken maysan a tawen ti kinaaddak nga agnanaed iti siudad ti Baguio. Idi damo, napaliiwko nga Ilokano country. Mangmangngeg a kanayon nga ipukpukkaw ni Ka Jimmy Lozano ti Bombo Radyo a 85-88% ti Ilokano iti siudad.

No ag-ilukoka, maawatandaka a dagus, aniaman ti lengguahena. Ti Iluko ti pagsasabatan. Ti lengguahe a pagkikinnaawatan. Dagiti di Ilokano, pilitenda ti agsursuro wenno umawat iti Iluko.

Isu a sinursuro ni Pangalatok ti ag-iluko. Kasta met kadagiti nasurok a sangagasut a tribu iti Cordillera nga addaan iti pinullo a lengguahe. Agsasabatda iti Iluko tapno agkikinnaawatanda. Iluko amin a sao.

Cordilleran Iluko. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti siudad, Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko ti Iluko dagiti upland town ti Ilocos Sur.

“Apay mettenen, piman! Madiyo ti agayab-ayab ta nakiumay mit siak!”

“Naimas-imas ti ulokmo ya! Liingenda pay la sika?”

“Win koma a, piman! Ta napadaspadasak mit ti agdigos iti kumamatkamat a danum!”

“Intakonto manenen a!”

Napukawpukaw, este, dika met ngata a mapukaw ta nalawag met latta a maawatan ti Cordi Iluko, saan?

Kadagiti tungtongan, Cordi Iluko latta ti mangngegmo, uray iti amin a suli.

1995. Napalabas ti nasurok a maysa a dekada. Nagbaliwen ti pul-oy ti angin. Saanen nga  Iluko ti pagsasabatan no di  Tagalog=P/Filipino.

“Idi a, wen, agbasakami iti Bannawag tapno makasursurokami nga agsao iti Ilokano (ti terminona, ken generally). Ta di met agkikinnaawatan no di agilokano,” inyisem ti baket iti simmangbayanmi a dakkel a balay iti Brgy. Brooks Point iti siudad idi inyam-ammonak ti Ibanag (i-Abulog) a kumparik a kas mannurat.

Bimmattaway ti agiluko. Immadu dagiti Anggalog. Itoy a panawen, hybrid ti Iluko. Kadagiti agtutubo, narasayen. Ad-adun ti Tagalog. Ket iti sumaruno pay a dekada wenno ab-ababa pay ngata, ti Tagalogton ti lingua franca ti siudad.

URDANETA

“Apay ngay, ket no kai-Ilokanoan met ti Urdaneta? Apay a Tagalog ti saoyo?”

“Adun ti Tagalog sadiay.”

“Insurom met dagiti annakmon?”

Nagkatawa laeng.

No agbakasionda ditoy Baguio a sangapamilia, agtagtagalogda, idinto ta agil-iluko dagiti annakko.

“Apay nga isurom iti Tagalog kadakuada ket Ilokanokayo?” inulitko iti naminsan.

“Iparit ti maestrada no agilokanoda! Mamultada pay a!”

Annayko!

“Tapno saandanton nga agbeddal, di isuron kadakuada.”

No further comment.

SAN FERNANDO CITY

Impasiarko met ti buridekko (Jaime III) sadiay San Fernando City, La Union kalpasan a nakimisakami sadiay Manaoag, Pangasinan. Impasiarko iti mall. Linikmotmi ti uneg. Inistoriaak. Nagnaedak idi iti balay ti kasinsinko iti sikigan ti mall.

“Pagsilsilawanmi idi iti tukak ditoy a lugar. Kataltalonan. Iti sirok dayta rangtay dita laud ti pagsayotak iti agsapa sakbay nga innak agiskuela. Kasilpo dayta a karayan ti sabangan idta laud, daydiay rangtay iti abay ti Lorma Hospital. Sadiay sabangan ti inkam pagsayotan kadagiti bugi, iti sirok ti rangtay ti pagalaanmi iti tirem,” inistoriak ti napalabasko idi siak ti estudiante bareng no igaedna met ti agiskuela. “Ti dos pisos nga innapuy, no saan a tres pisos a pansit ti kaduana, tres a laing, tres a pinakbet, tres a balatong, tres a rabong ken saluyot, wenno tres a dinengdeng,” nakunak pay.

“Tagalogda met gayam ditoy, papang!” indillawnan idi nalikmotmin ti akimbaba a kadsaaraan ti mall. Addakamin iti ngato. Sinerrekmi amin a puesto. Agbuybuyakamin iti ladawan kadagiti paskil dagiti sinean.

Yos. Naiyaw-awanak iti kaiistoriak iti napalabas!

“Tagalogda aya?”

“Dimo napansin? Amin a napananta…” Napansin. Idtoy siudad, natayen a balikas dayta nadlaw.

Inserrekko iti department store. Nagintatawarak iti sopa. Agsasaokami latta iti buridekko iti Iluko. Palpaliiwek met ti saleslady. Pagammuan, nagsao iti Iluko ngem nakapsut. Kasla binawina met laeng a dagus ti inna panag-iluko kalpasan a nagtalangkiaw. Kasla adda kabutengna.

Ti ur-urayek a gundaway a mulmulmolan ti mugingko!

“Apay nga agtagtagalogkayo ket Ilokanokayo met? Ilokano met ti San Fernando?”

“Patakaran ngamin, kuya. Tagalog ti panagsaomi kadagiti amin a customer.”

“Tapno maawatan amin a kustormeryo, kasta kadi?”

“Wen, kuya.”

Saanakon a nagdamag.

CANDON CITY  

No mapaspasamak daytoy kadagiti mall iti Baguio, Urdaneta (pinasiarko dagiti mall ditoy tapno agpaliiwak) ken San Fernando City, posible la ketdi a kastoy uray iti Candon.

Uray no awan ti gagarak, nagpa-Candonak ket nagpaliiwak iti uneg ti mall. Ket natakuatak a Tagalog ti saludsod no ania ti gatangem.

Iti mabiit, addanto metten  mall dita Narvacan. Mabangon idiay Brgy. Limmansangan. Addanto la ketdi met posiblena  a mapasamak ti tagalogization.

Kadagitoy nga eksperiensa, adda tallo a kangrunaan a rason no apay a nasaknap la unay ti tagalogization kadagiti key cities.

1. Edukasion. Iparit ti eskuelaan ti panagsao iti Iluko, ngem saan no Tagalog

2. komersialismo ken negosio

3. migration

1) EDUKASION. Iparit ti eskuelaan (iti high school) ti agsao iti Iluko. Multa, piso tunggal balikas! (Iti agdama a panawen.)

Nasken nga English wenno Tagalog. Kangrunaanna la unay ti English. Ngem iti panagsasarita, mabalin ti Tagalog wenno English wenno Taglish.

        (Adda tuloyna)