Ania ti husto nga aldaw ti panagwaywayas ti Pilipinas, Hunio 12 wenno Hulio 4?

Ni Tatang Lakay

(Maudi iti dua a paset)

 

Ngem adu idi ti saan a mangayat iti Hunio 12 a panangselebrar iti Aldaw ti Wayawaya. Uray dagiti historiador saanda a agkakasurotan iti daytoy a petsa.

Iti biang dagiti historiador a nangkuestion iti Hunio 12 nga aldaw ti wayawaya, kunada a saan a nawayawayaan ti pagilian babaen ti rebolusionario a gobierno ni Aguinaldo. Saan kano a dayta a petsa ti umisu nga aldaw a panangideklara ni Emilio Aguinaldo iti Aldaw ti Wayawaya idi 1898 agsipud ta idi laeng Hunio 23, 1898 ti pannakaipasdek ti revolutionary government.

Kinuna pay dagiti historiador nga awan ti nasion a nangbigbig iti revolutionary government ni Aguinaldo nga impasdekna idi Hunio 12, 1898 ket saan ngarud a naan-anay a  nasion gapu ta saan a binigbig ti lubong.  Saan pay a rinatipikaran dagiti umili ti Malolos Constitution.

Madakamat ditoy a naputar ti Malolos Constitution kalpasan ti panangparukma  ti American Asiatic Squadron iti babaen ni Commodore George Dewey iti Spanish Pacific Squadron nga indauluan ni Admiral Patricio Montojo iti gubat iti Manila Bay.

Sakbayna, indeklara ti Estados Unidos ti gubat kontra iti Spain kas simpatiada kadagiti Cubans iti pannakirupakda para iti independensiada iti Espania. Nakibiangen ti Estados Unidos idi naipasdek dagiti concentration camps a nakaipalladawan dagiti natiliw a gerilia a nakatayan ti adu gapu iti bisin, sakit ken pannakamaltrato.

Maysa pay a nangruna a gapu iti ibibiang ti Estados Unidos ti mapapati a panagsagrap dagiti negosiona iti nasao a pagilian iti dakkel a pukaw gapu iti riribuk sadiay.

Sabali pay a rason a saan nga ayonan dagiti dadduma nga historiador ti Hunio 12 nga Aldaw ti Wayawaya ti dinidiktador a gobierno nga impasdek ni Aguinaldo idi Mayo 1898, maysa a bulan sakbay ti panangiproklamana ti panagwaywayas manipud iti Espania ken ti panangtudingna iti bukodna a bagi a kas pangulo. Kasla bimmagtin ni Aguinaldo iti palangka nga inna tinugawan.

Nupay kasta, kalpasan ti panangiproklamana ti independensia manipud iti Espania, pinagbalinna ketdi ti diktatorial a gobiernona iti rebolusionario a gobierno. Ti la adatna, awan ti ganggannaet a pagilian a nangbigbig iti impasdekna a gobierno.

Nalaokan ketdi iti saan a nasayaat a pakasaritaan ti revolutionary government ni Aguinaldo agsipud iti pannakapapatay dagiti padana a rebolusionario nga agregget iti pannakawayawaya ti pagilian a kas kada Andres Bonifacio a nangbangon iti Katipunan,  ti kabsatna ken kakaduada ken ti ni Heneral Antonio Luna.

Madakamat pay ditoy nga idi Abril 1, 1901, indeklara ni Aguinaldo ti panagtamedna (allegiance)  iti Estados Unidos kalpasan a natiliw dagiti puersa daytoy idi Marso iti dayta met laeng a tawen. Kuna dagiti historiador nga iti daytoy nga inaramidna, “narunaw” ti gobierno nga impasdekna.

Ti serie a yaalsa ti kakaisuna laeng a signipikante a pagteng iti Hunio 12. Ngem uray sakbay daytoy, adun ti yaalsa a napasamak. Saan met a daytoy a petsa ti rugi ti yaalsa. No yaalsa met laeng ti pagsasaritaan, apay a saan nga Abril 27, 1521, ti aldaw ti rupak iti Mactan a panangpatay ni Lapulapu ken ni Magellan?

Nagbalin ti Pilipinas a  teritorio ti Estados Unidos babaen ti maysa a treaty a napirmaan sadiay Paris a pannakaipaima dagiti sumagmamano a teritorio ti Spain iti Estados kalpasan ti Spanish-American War.  Agdagup iti S10 milion ti pinagbayad ti Estados Unidos iti Spain para iti panagbalin ti Pilipinas a teritorio ti immuna.

Nagtultuloy ti Pilipinas a teritorio ti Estados Unidos agingga idi Hulio 4 a panangibetna iti soberenidadna ken panangbigbigna iti daytoy a kas agwaywayas a pagilian.

Idi naideklara ti Hulio 4 nga Aldaw ti Wayawaya ti Filipinas,  binigbig ti lubong ti pagilian a kas maysa a nasion iti panangidaulo ni  Presidente Manuel Roxas.

Kuna dagiti sumagmamano a historiador: Daytoy ti pudpudno a panagwaywayas.

Ngem kadagiti nasionalista ken patriotista, iti Hunio 12 ti pudpudno nga aldaw ti panagwaywayas ti pagilian.

Manen ti saludsod: ania ti aldaw a pudpudno a nagwaywayas ti Pilipinas?#