Ania ti husto nga aldaw ti panagwaywayas ti Pilipinas, Hunio 12 wenno Hulio 4?

Ni Tang Lakay

(Umuna a paset)

 

Agingga ita, dakkel pay laeng a pagsisinnupiatan dagiti historiador no ania nga aldaw ti pudpudno a panagwaywayas ti pagilian  iti baet a dandanin lima a dekada ti napalabas manipud pinirmaan daydi nag-Presidente Diosdado Macapagal ti linteg a nangiyalis iti Aldaw ti Wayawaya manipud iti Hulio 4 iti Hunio 12.

Maipalagip a Hulio 4 ti sinelselebraran ti pagilian nga Aldaw ti Wayawaya idi sakbay a nagpresidente ni Diosdado Macapagal. No saan a naiyalis ti panangselebrartayo iti Aldaw ti Wayawaya, iti daytoy a Hulio 4 ita a tawen, marambakan koma ti maika-67 a Philippine Independence Day.

Ngem iti pannakaiyalis ti panangselebrar iti Aldaw ti Wayawaya manipud iti Hulio 4 iti Hunio 12, nagbalinen maika-115 a tawen ti panagwaywayas ti pagilian.

Nagbalin a linteg ti pannakaiyalis ti Independence Day iti Hunio 12 babaen ti Republic Act No. 4166 a pinirmaan ni Presidente Diosdado Macapagal idi Agosto 4, 1964 ken sinaksian dagiti annak dagiti pasado a presidente ti pagilian a kas kada Carmen Melencio-Aguinaldo, Manuel Quezon Jr., Maria Osmeña-Charnley, Gerardo Roxas, Tomas Quirino, dagiti dua nga anak ti presidente, da Arturo ken Diosdado, Jr.,

Kangrunaan a rason ti panangiyalis ni Macapagal ti Aldaw ti Wayawaya manipud iti Hulio 4 iti Hunio 12 ti “dakkel nga inkonbiniente” a patauden ti panangselebrar ti United States ken ti Pilipinas ti Independence Day iti maymaysa nga aldaw, agsipud ta agbalin laeng daytoy nga aldaw a nakaro a pakalaglagipan iti kolonisasion dagiti Pilipino babaen dagiti Amerikano.

Iti panagbitlana bayat ti umuna a panangselebrar ti Aldaw ti Wayawaya iti Rizal Park (Luneta idi), kinuna ni Macapagal: “… inyalisko ti panangobserba iti anibersario ti panagwaywayastayo iti daytoy nga aldaw, agsipud ta naipasngay ti maysa a nasion a nawaya iti aldaw a namuli dagiti tattao a kas nasion babaen ti proseso ti kultural nga ebolusion ken karirikna ti panagmaymaysa a naipasngay iti agkaasping a pannakirupak ken panagsagaba, iwaragawagna iti lubong nga irupirna ti natural a kalinteganna iti wayawaya ken sisasagana a mangsalaknib iti daytoy babaen iti dara, biag ken dayaw.”

Tapno awan ti tumaud a riri, naideklara met a Republic Day ti Hulio 4, ti aldaw a pannakaiproklamar ti pagilian a kas maysa a republika ken maysa a nawaya a nasion.

Sakbay ti panangpirma ni nag-Presidente Macapagal ti pannakaiyalis ti Aldaw ti Wayawaya, adda dagiti sumagmamano a petsa a pinagpilianna para iti napnuan kaipapananna nga aldaw. Karaman ditoy ti pannakalukat ti Malolos Congress idi Enero 21, 1899, ken iti pannakaipasdek ti sistema a republikano ti gobierno idi Enero 23 bayat met laeng ti Malolos Congress.

Dagitoy dagiti dadduma a naisingasing nga aldaw ti wayawaya:

1) Hulio 7, 1892 a pannakabuangay ti Katipunan

2) Abril 10, 1895, ti “First Cry of Philippine Independence” a napasamak sadiay Montalban, Rizal

3) Ti petsa iti umuna a ranget ti Katipunan sadiay Pasong Tamo a nakatayan ti 3,000 a soldado

4) Agosto 30, 1896, ti Battle of Pinaglabanan

5) Septiembre 2, 1896, ti yaalsa  ni Mariano Llanera ken 2,000 a pasurotna.

6) Ken adu pay a yaalsa iti probinsia, a saan a taliawen dagiti nalaing a historiador iti ethnocentrism

Sakbayna, imballakad ni Press Secretary Rufino Hechanova ken ni Macapagal nga idianna pay ti agtignay ta nasken ti nainget a panangadal iti pannakaiyalis ti Aldaw ti Wayawaya.

Saan a dimngeg ni Macapagal iti sekretariona ket kiniddawna ti kapanunotan ti legal a mamagbaga kenkuana.

“Wen, apo, selebrarantayo ti July 4 a kas holiday ken Independence Day. Kas Presidente nga addaan iti kakaisuna a karbengan nga agideklara iti holiday, mabalin met nga ideklaram ti June 12 a kas holiday ken igiddan a selebraran ti Independence Day.

(Adda tuloyna)