Ania ti nasayaat nga imula ita a matutudo a tiempo?

“NAGADU dagiti nagpipintas a masetasna, ngem agdadawat met iti karruba ti bulong ti marunggay a dengdengenda.”

Ababa ngem nabagas dayta a komentario ti maysa nga Ilokano iti kaarrubana a naayat nga aggatang ken agtaraken kadagiti nangina ken napintas a masetas, ngem awan met ti Marunggay a mulana a mabalin a sidaen ti bulong ken bungana. Makapaisem a komentario a mangiyanninaw iti saan a pannakaammo iti nasken a kasapulan nga imula dagiti tattao iti agdama a tiempo.

Mayanatup unay dayta a komentario ita a panawen a kasla nag-viral iti social media wenno naglatak ti panaglako, panaggatang ken panagtaraken kadagiti masetas ken dadduma pay a mula iti hardin wenno minuyongan.

Indarirag ti Department of Agriculture ti “backyard and home gardening” idi nangrugi ti enhanced community quarantine iti Luzon idi Marso 17, 2020 gapu ti pangta panagraira ti Coronavirus 2019, tapno adda pakakumikoman a pagliwliwaan ken pangalaan iti nayon a taraon dagiti tattao kabayatan ti lockdown a napupokda kadagiti pagtaenganda.

Adu dagiti naallukoy iti awis ti gobierno a nagimula iti nagduduma a nateng ken prutas a nadaras nga apiten kas dagiti karabasa, okra, kabatiti, tarong, sili ken dadduma pay a maipauneg a taraon. Adu dagiti nagmula kadagiti nateng kadagiti arubayanda a nalawa. Uray pay dagiti nailet ti espasio ti arubayanda ket adu met latta ti nagmula kadagiti paso wenno masetera ken uray dagiti nagawanganda a lata wenno plastik a galon, ken uray dagiti butbot a batia ken timba.

Kalpasan ti tallo a bulan, dagiti nagmula iti nateng idi umuna ken maikadua a lawas ti lockdown ket agap-apitda itan kadagiti bungada. Dagiti nangitugkel iti dakkel a sanga ti Marrunggay idi Marso ket nabuslonen dagiti bulong ken saringitna. Dakkel a pakasalimetmetan dagitoy iti masida a saanen a gatangen ita a panawen nga agtultuloy latta ti rigat ti panagbiag dagiti kadawyan a Pilipino gapu iti maipakpakat a community quarantine gapu iti Covid 19.  

Saan laeng a panagmula iti nateng ti nakaallukoyan dagiti adu a Pilipino nangruna dagiti Ilokano a mabigbig ti kinagaget ken kinasalimetmetda, ngem uray pay nagduduma a klase ti masetas. Dagiti sigud a maibelbelleng ken madawdawat laeng a masetas ket malako itan iti online iti nangina a presio.

Uray kadagiti public market, umadon dagiti aglako iti masetas. Sabali pay dagiti umad-adu a bilang dagiti garden a paggatangan iti nagduduma a masetas ken masetera.

Nagbaliwen ti mula a pagesseman dagiti adu nga Ilokano nga aywananda kadagiti paraanganda. No idi dagiti laeng babbai ti agessem iti masetas, ngem itan, uray dagiti kalalakian, magustuanandan, kas ipaneknek dagiti adu a lallaki a mapan aggatang iti adu a masetas.

Umad-adu metten dagiti mayat nga agmula iti nateng ken rekado kadagiti paraanganda ta adda pangdarasanda no aglutoda ket kasapulanda ti sili a nagasang, laya, kutsay, lasona, kamote, kangkong, ken dadduma pay a mabalin a maimula iti paso wenno nailet a disso.

Gapu ta naipauso ti panagmula iti paso iti Kailokuan, timmayok a namimpinsan ti presio dagiti dinamili a paso. Makamat pay ketdin dagiti maramid a damili a paso ta pakiawen metten dagiti “middlemen” nga agilako iti nangina a presio kadagiti puesto ken online.  

Adu pay dagiti mayat nga agmula iti kayo a pagtaudan iti taraon, kas ti marunggay, katuday ken alukon a naimas ken nasustansia dagiti sabongda. Kas ti marunggay, agbiag ken agsaringit dagiti maimula a natangkenan a sanga ti katuday ken alukon kadagiti nadam-eg a daga ngem saan a mabunnong ti danumna.

Nasayaat ti agmula ita a panawen ti panagtutudo ta saan a kasapulan ti kanayon a panagsibog, ket saan a mapupuotan ket maapitton ken pakairanudanton ti intukit a bukel ti nateng.

Saan laeng a nateng ken masetas ti nasayaat nga imula nangruna ita a panawen. Para kadagiti addaan iti bakante a daga ken lote, nasayaat ti agmula kadagiti naipatubo a kayo nga agbunga wenno dagiti napintas ti tarikayona.

Napateg dagiti maimula a dadakkel a kayo nga agbunga kas ti mangga, abokado, chiko, anangka ken dadduma pay a prutas ta kalpasan ti sumagmamano a tawen ket pakairanudanton dagiti bungada. Napintas met ti agmula kadagiti natangken ken primera klase a tarikayo kas ti sagat, narra, mahogany ken dadduma pay a nasayaat a tarikayo ken maaramid a muebles.

Napateg dagiti mula ken kayo iti panangsaluad ti madaddadaelen a nakaparsuaan, ken panangpaberde iti aglawlaw. Sipsipen dagiti bulong ti mula ti sabidong iti angin a makaigapu kadagiti nagduduma a sakit ti panaganges dagiti tattao.

Lapdan met ti ramut dagiti kayo ti panaglayus a gubuayen ti napigsa ken napaut a tudo. Susopenda pay ti sabidong dagiti asuk nga ipugso dagiti makina ken maur-uram a banag a makaigapu ti pannakadadael ti O-zone layer a namagbaliwen ti klima ken panawen wenno Global Warming wenno Climate Change a mangpataud kadagiti napigsa a bagyo ken abnormal a kasasaad ti tiempo kas dagiti pagteng a La Niña ken El Niño.

Ita a panawen ti panagtutudo, gundawayan koma dagiti amin a makabael ti agmula iti uray ania ti klasena a nateng, masetas ken kayo ta naindaklan ti maipaayda iti panagbiag dagiti tattao, ken panangsaluad ti lubong, aglawlaw ken nakaparsuaan a sagut ti Dios a pagbiagan.