Tawid News Magazine

Apay dagitoy a barko?

Grounded ship.
(litrato ni Jobert M. Pacnis)

“ADDA naisadsad a barko!”

Nagwaras dayta a damag iti ilimi a Ballesteros. Manarimaan iti dayta nga aldaw ti dakkel a layus iti Tanap. Ket nakapokus ti kaaduan iti narungsot a didigra.

Barko? nagbarikawwet iti panunotko. Ania ngata a klase ti barko? Saanko met a maluktan ti account-ko iti social media ta nabbaten ti bateria ti selponko. Brownout ket awan ti pagpakargaan. Aglaylayus la ketdi ti ladawan daytoy iti Facebook.

Pimmatak la ngarud ti lagipko iti napalabas. Addaak iti hayskul idi adda manen naisadsad iti mismo a batog ti bariomi. Reprepkami a napan nangkita. Nagbalin a tourist spot ti aplayami.

Barko daydi nga agdeliber kadagiti taraon. Saan nga isu ti dakkel. Sumagsasangapulo dagiti taona. Naisadsadda ta nasabatda ti dakes a panawen.

Siaayatkami a lumugar a nangsangaili kadagiti ganggannaet a tripulantena. Nawaya dagitoy a bumaba iti luganda. Makipatpatangda— ammoda ti ag-Inglis ken ag-Tagalog. Nawayada a mapan makipalengke iti lutuenda a taraon.

Gapu itoy, nawaya ti asino man nga umuli iti barko. Pasiarenna ti sibubukel a nagunegna. Agingga iti yan ti makina. Sayang laeng ta dagidi a padas, saan a naalaan iti ladawan. Di pay nga uso ti selpon idi. Manmano ti adda kamerana.

Ti ammo dagiti tripulante, apagbiitda laeng. Dimteng ti dakdakkel a barko a mangguyod kadakuada. Ngem saan a nagkir-in ti luganda. Iti panaglabas ti aldaw, umuneg nga umuneg ti nakaikutkotan ti barko. Agingga a pinanawan laengen dagiti tripulantena.

Ditan a nangrugi ti pannakakayo ti barko. Manipud tali, landok ken fiber glass a bakrang ken paset dagiti kuarto. Naragadi dagitoy nga in-inut a nailako. 

Agingga a nauma dagiti kailian. Nabati a kasla rurog ti barko. No adda panagatab ti baybay, aginiin daytoy nga agpalaud agingga a saanen a makuti ti dalluyon iti nakailumlomanna.

Agingga nga in-inut nga awanen ti makita a pasetna.

Kadagiti agtutubo ita, saanda nga ammon nga adda nagaburan a barko iti batogmi.

ITA, adda manen naisadsad. Saan laeng a maymaysa. Iti sibubukel nga aplaya ti ilimi, talloda amin. Kadagiti barangay ti ili ti Aparri a dumna iti yanmi, dua pay ti naisadsad dita.

Iti panaggigiddan dagitoy a pannakaisadsad, rimsua manen ti pattapatta a dagitoyen dagiti mangminas kadagiti aplaya. A malagip nga idi Tawen 2006, immaweng ti damag nga iseserrek dagiti kompania a mangminas kadagiti baybay ditoy a deppaar. Kutkotenda dagiti makunkuna a magnetite a kinabaknang ti lugar.

Ania ngamin daytoy a magnetite?

Daytoy ti mineral a kangrunaan a ramen iti panagaramid kadagiti landok. Nabaknang iti magnetite wenno ‘nangisit a balitok’ kadagiti baybay iti makunkuna a downstream ti probinsia ti Cagayan. Daytoy ti makuna a pundasion saan laeng a ti baybay ngem kangrunaanna dagiti ilimi iti asidegna. No masusop dagitoy, kumapsut ti daga, lumned ket nalakanton ti iseserrek ti danum a manglapunos kadagiti kabalbalayan.

Panaraten ti paraangan dagiti barangay a dumna iti baybay. Makita ditoy dagiti ngumisit a darat (magnetite) a nailaok iti daga. Idi ngarud ubbingkami, dagitoy ti magnetenmi babaen kadagiti tukkol a magnet a maalami kadagiti transistorized radio. Ti maalami a magnetite, iparabawmi iti maysa a papel. Kalpasanna, ipadalanmi ti magnet iti sirok ti papel. May-ayatankami iti panangsurotsurot ti magnetite iti pangituronganmi iti magnet. Ay-ayam a nangipaay iti ragsak idi ubbingkami.

Nga idi agtanoy, naammuanmi no ania ti awag kadagiti maparnuay a kasla linia dagiti magnetite. No ania ti usarda dagitoy kadagiti panagadal a nayaplay kadagiti sistema ti elektroniko a komunikasion.

Gapu idi iti panagkakayammetmi nga umili ditoy a deppaar, saan a nagballigi daydi panggep a pannakaminas dagiti baybay. Nupay adda latta met atap a naikurimed ti pannakasusop ti ‘nangisit a balitok’ dagiti dadduma nga umili. Ta apay nga addada latta idi nakapondo a dadakkel a barko iti batogda a taaw?

Tawen 2015, naulit manen ti kinaaweng ti damag a maminas ti baybay. Kaskasdi a di namki dagiti umili iti pagtaktakderanda. Kasta metten dagiti lider kadagiti maseknan nga ili (a nupay addan naalimadamad a nangisuko kadagiti pagtaktakderanda). Immirteng ti panagbantay dagiti umili kadagiti baybayda. Saanda a pulos a maminas daytoy.

Isu a saanen a nakakaskasdaaw nga itoy panaggigiddan ti idadateng dagiti barko, impapan dagiti umili a dagitoyen ti mangpugipog kadagiti baybay. Aglalo ket kaarngi dagitoy ti naalaan iti ladawan a nagkarga kadagiti nasusopda a darat iti ili ti Aparri itay napan a tawen. Ken no apay nga agandar iti rabii ket nakaul-ulimek iti agmalem. Impato dagiti kailian nga agsussusop dagitoy kadagiti magnetite.

Iti kaso dagiti naisadsad iti ilimi, dagus a naipan iti kuerpo ti polisia dagiti tao ti barko. Iti palawagda, insadsad kano ida ti dakes a panawen. Ginuyod ida dagiti dadakkel a dalluyon iti nagpunduanda (a paset met laeng ti Aparri). No apay nga addada dita, awan ti maibagada a rason.

Narigatan pay dagiti otoridad a nakipatang ta saanda kano nga ammo ti ag-Inglis. Tsinoda.

Ngem iti panaglabas ti aldaw, rumrummuar gayam a dagitoy dagiti umay mangkutkot iti sabangan ti ili ti Aparri. Dredging, kunada. Makutkot ditoy (saan kano a panagminas) tapno umuneg ket nalaka ti panagayus ti danum nga aggapu iti paset ti Isabela ken kaabayna a probinsia.

Ti panagkutkot, magna iti Karayan Cagayan. Sunsonenna agingga iti siudad ti Tuguerao a kabisera ti probinsia. Marugian daytoy iti sabangan gapu iti plano a maisubli iti ili ti Aparri ti pantalan dagiti dadakkel a barko. Maipalagip nga itoy a depppaar ti dati ti pagpunpunduan dagiti dadakkel a barko idi. Ngem nayalis iti ili ti Sta. Ana a yan itan ti agdindinamag a Cagayan Economic Zone Authority (CEZA).

Iti napasamak a dakkel a layus iti probinsia, ad-addan a timminggaw ti pannakasapul a talaga ti pannakakutkot ti Karayan Cagayan. Iti kasta, maikkat dagiti naigabor itoy a darat, bato ken pitak a naggapu kadagiti bantay tunggal aglayus. Maikalawa pay dagiti kimmipet a paset ti karayan.

Iti kasta, ad-adu a bolyum ti danum ti matengngel ti karayan ket saan a napardas ti panaglayus no di man maliklikan daytoy. Ken naparpardas met laeng ti panagbaba ti danum.

Idi pay a maibagbaga daytoy a pannakakutkot ti karayan. Ngem adu ti kimmontra ta amkenda a saan laeng a basta panagkutkot ti mapasamak. Maipangruna ti panagminas. Aglalo ket rugianda iti sabangan.

Saan laeng a dayta. Madadael pay dagiti taeng ti nadumaduma a lames, ikan ken shells.

Ngem itoy a napasamak a layus, addan panagkaykaysa dagiti opisial a masapul a talaga ti panagkutkot iti karayan. Sinarurongan payen daytoy a mismo ti Department of Environment and National Resources iti panangidaulo ni Sek. Roy Cimatu.

Dakkel kano a talaga ti maitulong ti dredging kadagiti karayan iti nadumaduma a paset ti pagilian kas kuna payen dagiti eksperto ti PAGASA. Ngem laglagipen kano a saan a daytoy ti kangrunaan a solusion iti parikut. Simpuonen. Kitaen dagiti agku-quarry kadagiti bantay, ilegal nga agpukpukan kadagiti kayo ken dadduma pay nga aktibidad a makadaddadael iti nakaparsuaan.

Wen, ta uray pay ngamin kanayon a makutkotan dagiti karayan, no agtultuloy a maidaddadanes ti nakaparsuaan, awanto latta. Agtultuloyto latta ti kinadagem a masagraptayo nga umili.

Nalawagen no apay nga adda dagitoy a barko iti probinsia. Sapay la koma ta awan sabali a gagemda. Saan koman a malaokan pay iti sabali. Agtinnag laeng a nakakaasi dagiti umili.

No pakaipanan dagiti makali a daga kena darat (magnetite), maipapan nga usaren ti China a pangtambak kadagiti reklamasion nga ar-aramidenda iti West Philippine Sea. Kasukat ti libre a serbisioda nga agkutkot.

Kasla adda bangking iti dayta a pattapatta. Ngem sapay la koma ta saan a pudno.

Ita ngarud, italimudok koma dagiti lider ti pannakatagiben ti nakaparsuaan. Saanen a basta aleng-aleng. Naimatangan ken nariknan ti ulpit ti didigra iti di ninamnama a gundaway. Saan laengen nga ang-angaw daytoy. Masapul ti panagridam ken panagkuti ti amin— umili ken dadaulo.

(litrato ni Jobert M. Pacnis)
(litrato ni Jobert M. Pacnis)

 

Exit mobile version