Sarita: Apuy (Umuna a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Apuy (Umuna a paset)

NARIWET pay ngem nakariingen ni Hulio. Dagus nga indalimanekna ti nagiddaanna. Apagapaman a salemsem ti nangarakup kenkuana idi ilukatna ti akin-amianan a tawa. Kasla ketdin agpaspasugnod daytoy. Sabagay, nakuna ni Hulio iti nakemna, kalgaw ita ket karkardayo nga adda bang-ar a yapiras ti angin.

Namisok. Kabayatan ti pannakalutluto ti innapuy, inmurianna ti bulong-paria nga inarnasna iti igid ti inaladan idi malem-kalman. Ilaokna daytoy iti bagas ti aba a sagpawanna iti tinuno nga ar-aro a kinalapna iti piskaria ti amana.

Apagisu nga agbannawag idi makaluto. Naggiddanda ken ni Gimpol a namigat. Insabsabotna ti kanen ti kakaisuna nga asona. Ken kakaisuna a kadkaduana ditoy a disso sipud nagturpos iti agrikultor. Ditoyen bangkag nga inggubetna ti bagina. Kayatna a patan-ayen daytoy sangkailgat a tawidna ken ni Tata Mayo nga amana.

Iti tawenna a maysa laengen a kalgaw ket matnagen iti kalendario, awan pay iti panunotna ti panagasawa. Di met agdamdamag dagiti nagannak kenkuana ta dakkel ti panamati dagitoy iti kabaelanna iti biag. Patienda unay nga iggemna ti tulbek iti kayatna a pagbanagan iti masanguanan. Agalikaka dagitoy a mangbiang iti aramidenna. Nupay kasta, addada met latta a di agliway a mangpatpatigmaan kenkuana.

Nagsakdo iti pagdigosna idi makaipakni.

Manon a tawen daytoy a bubon? nasaludsod ni Hulio iti nakemna. Iti pannarita ni Tata Mayo, nadanonannan daytoy idi addan puotna. Ket segun kano iti estoria ti amana a ni Lakay Ero, daytoy a bubon ti nagtaudan ti naruay a biag. Ditoy a bubon a natawing dagiti pangep-ep iti waw iti purokda. Ditoy a bubon ti nangbussog kadagiti bangkag.

Ngem idi panawenen ni Tata Mayo, adun dagiti nagpapanaw a napan nagkita iti narabraber a pagaraban. Kadakuada, narigat ti biag ditoy a disso. Kadakuada, adda iti sabali a lugar ti nasam-it a diro.

Ngem ken ni Tata Mayo, adda ditoy a lugar, ditoy a disso ti ubbog a sapsapulen ti tunggal maysa. Daytoy a pammati ti naimula ken ni Hulio tapno ipategna met daytoy a disso. Tapno siraratenna ti baro nga agsapa nga ikut daytoy a punganay ti pulida.

Imbarikes ni Hulio ti buneng kalpasan ti panangalana itoy iti nangipatakderanna nga abay ti pagbagasan. Inasana daytoyen idi kalman kalpasan ti panaggupongna iti kayo idi makasibog kadagiti natnateng iti aglawlaw ti kalapaw a nagbalinen nga umokna iti agsangapulon a tawen.

No kasta a kalam-ekna, saan a dina mapanunot nga adda koma met kadkaduana. Sipud simmina iti pagtaengan, ni laengen Gimpol ti makuna a kapulpulapolna. Adayo unay ti sentro ti purok— a naed ita da Tata Mayo ken Nana Augusta.

Kunkuna no kua dagiti kapurokanda nga awan kaes-eskan ti kinagagetna ta awan met laeng ti pamiliana a pangisagutanna itoy. Isem latta met ti isubadna. Dina ipakita a makantiawan. Maawatanto dagiti kalugaranna daytoy nga ar-aramidenna.

Tinurong ni Hulio ti bangkag iti laud. Naminpinsanen a nagpasugnod dagiti linnaaw. Kailiwna koma met dagitoy a mangarakup iti simmabunganay a piskel iti gurongna a dina galad a lengdan iti pantaloon. Umanayen kenkuana ti putot a pagobrana uray kapuskolan ti ruot.

Nangrugin nga agbunga dagiti aglimagasut a pinuon ti kalamansina. Itay laeng Disiembre, immayda pinakiaw dagiti bunga. Nawadwad bassit ti napaglakuanna.

Nakaisem a nakaimatang iti busel dagiti kalamansina. Pagpiaanna ta nagsabong a dagus dagitoy apaman a nakaungarda idi maikkat dagiti bungada. Namnamaen ni Hulio a maitamana iti presio kadaytoy nga Abril. Anus laeng ti kasapulan ta narigat no kastoy a kalgaw ti agtaripato. Adu dagiti manglaylay ket saanda a makadakkel. Awan met ngarud ti pasayak a pangawidanna koma iti danum. Umanayen ti panagsibogna no adda panawenna.

Napaliiw ni Hulio nga addada dagiti sanga a saan a nagbunga. Tapno saan pay nga isu a taraknen ti puon, inkeddengna a paaden dagitoy tapno balbaliwanna ti agsaringit ket bareng nabungbunganto no sumaruno.

Dayta ita ti aramidenna. Kitaenna pay dagiti sanga a mangrugin nga aggango kasta metten dagiti binalayan ti igges wenno insekto ta dalusanna dagitoy. Ummongennda dagitoy iti suli.

Kuminniten ti darang ti init. Adun a puon dagiti nadalusan ni Hulio. Inyinanana iti sirok ti mangga iti alad idi makarikna iti bannog. Pinunasanna ti bagina a nadaripespesen iti ling-et. Permi a panagkiamkiam ti aglawlaw.

Nakarikna iti gin-awa idi maikayab ti pul-oy-amian. Immanges iti nauneg ket riniknana ti pul-oy. Ngem naatap ti bang-ar. Nabara ti alingasaw a naitibnok iti angin.

Natangadna ti tallo kapuon pay a mangga nga impataraigid idi ni Tata Mayo. Narukbosda unayen. Malinongan dagiti sangada dagiti sumagmamano a pinuon ti kalamansina.

Ammokon, nakuna ni Hulio iti nakemna, isu met laeng ta nasadut nga agbunga dagiti adda iti igid a kalamansi ta adda dagita a nangpayong kadakuada. Inkeddengna a palungpongan dagitoy.

Ngem di ngata agunget ni Tata Mayo? Sabagay, kas paliiwna kadagiti kallabes, saan unay nga agbungbunga dagiti sanga a nangpayong kadagiti mulana. Kasla ketdin nailid-ida. Wen, dina met siguro a pakabasolan iti amana no putdenna dagitoy.

Nalagipna dagiti kalugaranda. Naglag-an ti biag iti pangibilbilanganda. Kasla agpiesta ti kantina ti purok no kasta a leppas-pangngaldaw. Ditoy nga agtutugmok dagiti lumugar. Masangal ti adu a kita ti sugal: porti wan, pipito, bingo, kol pati ken mahjong. Inton malpas, dagiti nataengan a lallaki, sumukmonda wenno agiinumda agingga a didan ammo ti laud ken daya. Inton mabigatanda, agalenda ti rigat ti biag.

“Pangalaan manen iti isaang?” dayta a litania ti kanayon a mangngeg ni Hulio kadagiti kalugaranda no sarungkaranna da Tata Mayo ken Nana Augusta.

Mapangilangil laeng no kua.

(ADDA TULOYNA)