Ay, Agkabawkan sa metten, Lakay

Salaysay ni Judith M. Simon

(Maikadua a paset)

 

Ania pay la ngarud ti ur-urayem, ‘Mare? No awan pay mulam a nabulong a natnateng, rugiamon ti agitukit. Adu met ‘tay aw-awaganda iti mula ti sadut ta dida kasapulan ti adu a pannaripato kas koma iti kamotit ken marunggay. Sige, agitunekkan, ‘Mare, ta isu pay a pamastrekam no diyo magabenan a sidaen. Di kad’ nakatulongka pay ken ni ‘Pari?

No maipanggep met iti likido a taraon ti utek, ibalbalakad dagiti eksperto a masapul ti saggabassit nga alkohol (nasanger) a lidoken iti inaldaw. Ulitek, ‘Mare, saggabassit laeng. Natakuatan ngamin iti panagadal  a ti saggabassit nga alkohol iti bagi, pangatuenna ti HDL (‘tay naimbag a klase ti kolesterol) a mangpasin-aw iti dara a mangsuplay iti utek.

Maikapat, ‘Mare. Agkaraiwara itan dagiti suplemento a taraon a maibagbaga a makatulong kano tapno sumidap ti panagut-utek. Ken mailiklik iti nasapa a panagkabaw. Mabalin, nangnangngegmo daytan a ramen ti produkto a ginkgo biloba. Ngem segun iti kaisaysayangkat a panagadal, kuna dagiti eksperto nga awan ti natakuatan a pakainaigan daytoy a ramen iti pannakapasidap ti memoria.

Kuna met ketdi dagiti eksperto nga adda dagiti suplemento a taraon a makatulong iti pannakaparegta ti pampanunot. Umuna ditan dagiti lana ti ikan (fish oil) a kas kadagiti salmon ta namnamsek dagitoy iti DHA nga am-ammotayo nga omega-3 fatty acids, a makatulong iti pannakapataud kadagiti kabaruanan a neuron iti isip, kas kuna ni Lori Daiello, propesor iti neurology idiay Alpert Medical School.

Ngem no manginaan manen iti igatang itoy a suplemento, ken uray payen ti panagsida iti salmon, saan latta nga agdanag, ‘Mare. Segun ken ni David J. Llewellyn, fellow iti epidemiology research ti University of Exeter ti England, dakkel ti maitulong ti bitamina D a maalatayo babaen ti panagpainittayo. Iduronna ti pannakaparnuay dagiti baro a neuron ken makatulong iti pannakadalus dagiti abnormalidad iti protina a kasapulan ti utek. Palagip laeng: saan nga agkainaran iti uray la iti init tapno makaala iti nasao a bitamina. Umanayen ta sangapulo a minuto a panagpainit iti nasapa nga oras ti bigbigat. Ken manen, adu ti kastoy a bitamina kadagiti nateng.

Innayon pay ni Llewellyn a rumbeng ti naan-anay a suplay dagiti tallo a klase ti bitamina a folic acid, B6, ken B12 tapno maikkat ti amino acid a homocysteine iti dara. Ti homocysteine, maparpartuat iti normal a panagproseso ti bagi. Ngem no sobra daytoy ket agtitipkelda, pabuntogenda ti memoria.  Nabaknang iti folic acid dagiti nateng nga agtaud kadagiti nalamiis a lugar kas koma iti cauliflower ken broccoli.

Maikalima, ‘Mare. Segun pay laeng kadagiti eksperto, napimpintas kano nga amang ti memoria dagiti indibidual a managbasabasa ken dagiti adda regular a koneksionda iti ruar ti balayda. Dagiti mannakipadigo iti kapanunotanda. Dagitay dida bukbukodan ti ammoda. Maibalakad ngarud no sagpaminsan a makikaarrubaka tapno mapagpapatangan (saan a tapno makitsismis laeng) dagiti paspasamak iti aglawlaw. Ken rugiam metten ti agbasabasa a regular iti Tawid News Magasin. Wenno dayta Biblia a taptapoken laeng dita balayyo.

Maikanem, ‘Mare. Makatulong pay ti sagpaminsan a panangkarit iti abilidad wenno utek. Kasano? Ay, ket, padasem man ti agay-ayam iti puzzle kas iti sudoku. Ken ahedres! Ta itoy nga aramidem, mapagtignaymo ti utekmo tapno agparnuay kadagiti baro a koneksion a mangsolbar iti nakaipasungalngalam a parikut wenno pannubok.

Maudi, ‘Mare. Dakkel pay ti maitulong iti isisidap ti panunot ti panagmeditasion. Paregtaen daytoy ti konsentrasiontayo wenno panagpokustayo iti maysa a banag a mangpaganaygay met iti memoriatayo. Natakuatan pay a pababaenna ti stress a marikriknatayo. Ta no maburiborantayo la unay, baliwan kano dagiti hormone (a parpartuaten ti utek a kas iti cortisol, adrenaline ken corticotropine-releasing hormone wenno CRH) ti istruktura ti hippocampus a mangdadael met kadagiti koneksion a mainaig iti memoria iti utek.

Ngarud, ‘Mare, masapul nga adda met talna ti panagbiagmo tapno dinaka sekseknan ti stress a di laeng makadadael iti salun-at no di pay iti memoria. Makikappiaka ngarud iti aglawlawmo. Dimo tultuladen dagiti adda mabalbalinna nga agpayso iti biag ngem awan met talna ti biagda ta adu met ti napaspasakitanda. Madandanaganda tunggal rummuarda iti ikub ti balayda.

Sapay la koma ngarud, ‘Mare, ta makatulong dagitoy a naibagak tapno iti sumaruno, saanmon a pabasolen ni lakaymo, wenno dagiti annakyo, no dimo malagip ti nakaipanam iti sapsapulem.#