Ay, Agkabawkan sa metten, Lakay

Salaysay ni Judith M. Simon

 

‘YANNAN ‘tay listaan nga ig-iggamak itay, lakay? Nakitam?

Sinaludsodmo kadin dayta, ‘Mare, idinto a nakapaipit met gayam iti takiagmo ti sapsapulem? Wenno binirokmo ti lampin ni beybi idinto a nakasalapay iti abagam?

No wen kunam, mabalin a sineknannakan iti kinamanaglilipat no kasta. Agkabawkan, kuna la ketdi ni lakaymo, ‘Mare.

A banag a nagrigat nga aklonen. Ket mabalin a kunaen: Ubingak pay, ‘nia! Adayo pay dayta kabawkabaw! Sika ketdi ngata, a, a laklakayan! mabalin pay nga ibikagmo.

Ta apay, aya, ngamin nga immub-ubingantayo, ‘Mare, ket sumangbay metten sagpaminsan dayta a kinamanaglilipat? Banag a ditayo koma kayat ta pakaal-alaan iti kantiaw kadagiti am-ammo. Kaslatay’ met la nataengan la unay no kuan! Makapasuron, di kadi? Pakaal-alaan pay iti di pinagkikinnawatan no saantayo a makalawlaw iti kelleb wenno nababa ti kurdon ti sapatostayo.

Ti pananglagip/ilalagip kadagiti banag iti aglawlaw ken iti bagi, maysa daytoy a narikut a proseso nga ak-akmen ti utektayo, ‘Mare. Ta kitaem ket gasut gayam a bilion a panagkakamang dagiti urat ti selula (nerve cells), wenno neurons, ti mapaspasamak iti panunottayo. Dagitoy a panagkakayammet, panagkakamang ti mangbukbukel iti memoriatayo.

Iti inaldaw-aldaw, mangbukel dagitoy a neurons kadagiti sabali a panagkakamang tapno mapasantak ti pananglagip/memoriatayo. Neuroplasticity  ti awagda itoy a proseso.

Ne, ket nalawag ngarud, a, ‘Mare, a kinaubbaw ti ibagbagada a kumapkapsut ti memoria ti tao bayat ti panagbaket/panaglakayna! Agtultuloy latta gayam dayta proseso ti panagkakamang iti utek tapno sumayud ti panagtandaan, panaglagip! No kasta, di pay naladaw tapno pabilgentayo ti memoriatayo.

Ngem mabalin a saludsodem latta, ‘Mare: apay ngarud ita nga adda agkabaw? .

Kastoy ngay, ‘Mare.

Addada kano dagiti aktibidadtayo a mamagrukop kadagitoy a panagkakamang nga umabot payen iti di pannakapataud dagiti baro a koneksion iti utek. Ngarud, madadael dagitoy binilbilion a koneksion a mangapektar met iti memoriatayo. Ket no di malapdan dayta a panagrakaya dagiti neurons, ay, di nga adayo a kaptennatayo iti sakit nga Alzheimer’s wenno panagkabaw.

Adtoy dagiti balakad dagiti eksperto tapno saan a nalaka a seknannatayo ti kinamanaglilipat wenno dayta naagapad a sakit:

Umuna, maaddaantayo koma iti naan-anay a pannaturog. Kas nakuna ni Neal Barnard, professor ti medisina iti George Washington University of Medicine idiay Washington DC, ti kano naan-anay (laglagipem daytoy a balikas, ‘Mare) a pannaturog ti kalakaan a tulbek tapno mapakired (solidify) dagiti koneksion iti utek.

Iti ababa a pannao, ti panagpuyat, parukopenna dagitoy a koneksion a mangibunga iti kinamanaglilipat. Masapul a maiturogmo iti 7 agingga iti 9 nga oras iti inaldaw. Ken, wen, maibilang dayta apagapaman a pannakailibay.

Maikadua, agwatwatka, ‘Mare. Natakuatan a ti panagehersisio iti 20 agingga iti 30 minuto mamitlo iti makalawas, dakkel ti maitulongna tapno sumidap ti panagpampanunot. Iti panagwatwat, ngumato, pumaspas ti bitek ti puso a mangpuersa iti dara tapno naannayas nga agturong iti utek, padakkelenna ti paset daytoy a maaw-awagan iti hippocampus (ti kapatgan unay a paset no mainaig iti memoria). Inton mapasamak daytoy, agiruarto metten ti utek iti neurotrophic factor– protina nga adda pakainaiganna iti nalaka a pannakalagip kadagiti banag. Kasta met a maparnuay dagiti baro a koneksion iti hippocampus nga ad-adda pay a mangpaannayas ti memoria.

Maikatlo, masapul a taraonam met ti utekmo, ‘Mare. Simple laeng met ti pammilin dagiti eksperto maipanggep itoy a banag. Agipaunegka kadagiti nasustansia a pakaalaam iti anthocyanins– anti-oxidants a mangparegta iti utek. Blueberries ti numero uno a pakaalaan kadaytoy.

Ne, nagrigat met ti agsapul iti dayta a prutas, mabalin a kunaem, ‘Mare. Ngem dika agdanag ta adda mabalinmo nga isandi a sigurado pay nga adda laeng iti aglawlawmo. Naynayem laeng ti mangipauneg kadagiti nabulong a nateng ta nabaknang dagitoy iti phytonutrients kas iti bitamina C a napateg met iti pannakapasidap ti memoria.

(Adda tuloyna)