Ayna, Mare, adda kano manen polio iti pagiliantayo!

KALPASAn ti 19 a tawen a polio-free ti pagiliantayo, ‘Mare, adda kano manen daytoy a sakit nga agraraira. Pinasingkedan dayta ti Departamento ti Salun-at (DOH) kalpasan a nagpositibo ti maysa a biktima iti Lanao del Sur.

Kalpasan laeng ti mano nga aldaw, adda manen maikadua a biktima. Nagtaud daytoy iti probinsia ti Laguna. Kayatna a sawen, saan manen a polio-free ti pagilian, ‘Mare.

Nagkas-ang a panunoten ta naundayen a panawen nga awan daytoy a sakit kadatayo a kaaduanna nga ubbing pay met dagiti biktima.

Isu a nakadadanag manen, ‘Mare. Indeklaran ti DOH ti outbreak iti pagilian. Masapul manen ti nasaknap a panagkuti amin a maseknan tapno matungday ti naan-anay a panagraira daytoy a sakit.

Ania ngamin, aya, ti polio?

Kastoy ti kuna ti Wikipedia, ‘Mare: Polio, short for poliomyelitis, or infantile paralysis, is an infectious disease caused by the poliovirus. In about 0.5 percent of cases there is muscle weakness resulting in an inability to move.

Nalawag, ‘Mare. Adda pannakaparalisa a mabalin a mapasamak iti biktima. Mabalin a dina maigaraw ti apektado a bagina. Parang gulay na lanta, kunadan sa itay dagiti Tagalog ti kasta.

Ket malagipko ti kanakan ni lakay, ‘Mare. Maysa a biktima daytoy ti polio. Naabotna pay met ti kinabaritona ngem saan a makatakder, lugpi a kunada. Agkarkarayam laeng. Naragsak daydi (daydi, kunak, ta pimmusayen sumagmamanon a tawen ti napalabas) nga ubing. Kasla awan ti saksakitenna. Wenno mabalin a kunaentayo nga awan ammona iti nasakitna.

No ket adda bisitana idi, adda la a nakais-isem a palagudlagod wenno agpapaumbi. Masolona ti mapan iti ruar ti pagtaenganda sa agbuya kadagiti agay-ayam nga ubbing iti paraanganda.

Ngem adda ketdi liday iti likudan daytoy. Nakakaasi ti bagina. Narapis ken saan a diretso ti rupana. Nakadiwig ken kanayon nga agkatkatay. No masubuan, maibelbelleng dagiti dadduma.

Ket no sika ti ina, ‘Mare, mabalin a makariknaka iti isusuko. Ngem kas maysa a managayat nga ina, addaka latta nga agnanayon mang-
kitkita iti pagimbagan ti anakmo.

A daytoy pay ti maysa a rigat ti adda polio nga anakna. Agasem met ngamin, ‘Mare, saanmo a mabalin a panawan. Addaka la a kanayon iti asidegna. Sobra a pannarabay ti masapulna. Saanmo ngarud a matulongan ni lakaymo nga agsapul iti para iti pagtaengan.

Ngem ania ngarud, adda ditan, masapul a sanguen ti problema, ‘Mare.

No apay a nagkapolio ti kaanakan ni lakay, ‘Mare, mabalin a gapu kano iti saan a kompleto ti bakunana. Kasano, kadagidi a panawen, narigat pay laeng iti yanda a maysa a barangay iti Apayao. Narigat pay laeng ti serbisio medikal kadagidi a panawen.

Malagip nga utang ti pagilian ken daydi Doktor ti Bario Juan H. Flavier, a nagsenador ken sekretario ti DOH, no apay a nagbalin a polio-free ti pagilian. Inkalukagna ti pannakabakuna amin nga ubbing idi, regular dayta, awan ti paliana manipud pay idi 1993, tawen a naireport ti kaudian a biktima ti nasao a sakit. Ket iti unos ti pito a tawen, awanen nga agpayso ti naireport a biktima. Nagangayanna, idi 2000, naideklaran ti pagilian a polio-free.

Ngem iti panaglabas ti panawen, nagbalin a saan a kasta la unayen ti kinapateg ti bakuna kadagiti dadduma a nagannak gapu kadagiti paspasamak iti pagilian. Addada nagbuteng iti bakuna aglalo idi bimtak dayta isyu ti dengvaxia.

Ken mabalin a kunaen nga adda panagpalia dagiti maseknan ta apay a saan a naiget ti pannakabakuna kontra-polio dagiti ubbing nga agtawen iti lima agpababa.

Nagkampante ti pagilian ta awanen ti polio iti kallabes? Isu a dayta, nastrek manen ti pagilian daytoy nakain-inaka a sagubanit!

Ngem adda ditan, ‘Mare, saan manen a makatulong ti panagpipinnabasol. Ti nasken ita, ti panagkuti manen dagiti otoridad.

Isu a saankan a masdaaw, ‘Mare, a kanigid-kanawan manen ti kampania a masapul a pabakunaan dagiti annak kontra iti polio. Aglalo ket saantayo kano met a makurkurangan iti nasao a bakuna. Ken addada pay agsangpet a tulong dagiti internasional nga organisasion.

Segun iti DOH, awan kano met ti dakesna no bilang ta ipabakuna manen dagiti annak (5 a tawen agpababa) tapno masigurado ti panglabanda iti sakit.

Kinapudnona, itoy nga Oktubre, ‘Mare, adda nasaknap a panangbakuna kadagiti ubbing iti sibubukel a pagilian.

Ngarud, dika koma agpapaudi, ‘Mare. Saanka nga agbalin a pasaway a kunada. Salun-at ti anakmo ti nakapusta.

Pagur-urayan iti nasao a bakuna, nasayaat met nga isuro kadagiti annak ti kinapateg ti panagdaldalus. Maala ngamin ti bayrus a puon ti sakit kadagiti rugit iti aglawlaw kangrunaan dagiti rugit ti tao ken ayup.

Maitutop la unay nga imula iti panunot dagiti ubbing pay nga annak no kasano ti panagdaldalusda. Manipud iti panagusar iti banio agingga iti isasango wenno panagiggem iti ania man a taraon.

Ta dua laeng ti kangrunaan nga igamtayo tapno maparmek ti sakit: bakuna ken panagdaldalus!

Itoy a sangsanguen ti pagilian, ‘Mare, napateg la unay ti pannakipagmaymaysatayo. Awan met laeng iti kas iti makisinnaranay iti gobierno a mangparmek iti nasao a sakit.

Ta iti udina, datayo met laeng ti agsagrap iti nam-ay ti kinapolio-free ti pagilian.

Sapay ta magun-odantayo manen dayta! ●