Footer

Baliwan ti Literatura ti karirikna

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Maapektaran kano ti karirikna (mood) ti maysa a tao iti binasana. Kasta ti natakuatan iti maysa a panagadal dagiti dua a pagadalan – ti Ohio State University ken Dartmouth College a naipablaak iti Journal of Personality and Social Psychology.

Iti damo pay laeng a pannakabasak ti linaon ti journal, makapalibbin – saan a daydiay naglibbiak gapu ta saanak a mamati iti nabasak a naipadamag no ket naglibbiak gapu iti nabangles a raman ti damag. Damag pay la dayta idinto nga ammon ti kaaduan nga agduyos iti literatura! kunkunak man nga immisuot. Iti maikadua a gundaway, napaisemak met laeng ta kalpasan ti panangusisak (scrutinized) a nalaing iti damag, adda met la gayam kaimudingan ti impalnaad dagiti estudiante a nangimaldit iti sinukisokda ta maysa daytoy a case study. Ken maysa, pakairanudan ti kaaduan ken iti masakbayan lalona kadagiti agsukisok ti nailanad iti journal.

Wen, adda dagiti sinurat a baliwanna ti mood wenno karirikna ti agbasbasa wenno nagbasa. Natural laeng daytoy a mapasamak. Nagtibnok daydiay rikna ti agbasbasa ken rikna ti/dagiti karakter iti maysa a situasion wenno naglaokdan iti maymaysa a rikna – nagmaymaysadan.

Saan laeng met a dagiti mabasbasa ti mangbalbaliw iti karirikna no di pay dagiti mabuybuya iti sine, telebision, kadagiti DVD ken uray kadagiti drama ti radio. Iti maymaysa a kadagupan dagitoy ket makuna a naimpluensiaantayo iti nabasa, nabuya wenno nangngegtayo. Iti dayta a pannakaimpluensia, kas nakunatayo, natural laeng nga agbaliw ti kaririknatayo ta taotayo ngarud, di met bato nga awan riknana.

Saan laeng a napintas ti nabasa (tratarentayo itoy a sinurat, in particular, ti nabasa), nakapimpintas ta naimpluensiaan ti nagbasa iti binasana. Dayta ngarud ti itden a gupit ti literatura a nakapimpintas ti pannakasuratna, napnekka a nagbasa ta nariknam ti rikriknaen ti/dagiti karakter. Naibuyogka iti rikriknaenda.

No saanka a naibuyog iti rikriknaenda wenno pinagsuyaabnaka ketdi uray kairugrugim pay laeng a basaen isu nga impalapalmo laengen ti basbasaem iti basuraan ta sadiay laeng ti pakaimudinganna, makuna ngarud a saan a nasayaat ti pannakasurat dayta a sinurat. Ubbaw. Palpalawpaw. Saan a makaallukoy rikna, etc.

Ngem ania ngarud ti pangawag kadagiti makunkuna a makapatig-ab ken mangbalbaliw iti karirikna a sinurat?

Isu daytoy ti aw-awaganda iti immersive literature.

No immersive literature a kuna, daydiay pannakairayo ti agbasbasa itibasbasaen wenno nabasana. Immerse – absorb yourself in wenno throw yourself into a kas mabasa a depinision iti MS Word. Ket no nairayoka iti basbasaem/nabasam, natural laeng nga agbaliw met ti kaririknam. Ngem saan nga agbayag dayta a pannakairayo ta agmawmaw met laeng iti apagbiit a panawen.

No iti maysa a naulimek a rabii ket nagbasaka maipapan iti al-alia nga agparparang kadagiti dumaldalan iti bit-ang lalona iti lenned wenno pisi a bulan, aglalo no agar-arbis, mairayoka iti eksperiensa ti/dagiti karakter, ket natural a makariknaka met iti buteng ken aligagaw. Santo pagammuan nakangngegka iti nagtinggaw a managgaysa a tektek ti saltek iti bobeda a nangpisang ti ulimek ti kaltaang ti rabii a sinaruno ti makapaseggar a taguob ti aso nga uray la kumurikor kadagiti lapayagmo,  ad-addan ti panagtigerger dagiti laslasagmo. Santo kellaat ketdin a simrek ti nakalamlamiis a pul-oy ti angin iti nakalukat a tawa ket iti panangmatmatmo ti maikaykayab a puraw ken naingpis a kurtina, agkullayawka la ketdi ta kaarngina met daytan ti nabasam.  Sakanto pay makaallingag iti in-inayad a ranekrek ti nabaddekan a rutruting sa kellaat ketdin a nagbrown-out ken nanayonan pay ti bilang dagiti aso nga agtagtaguob iti nasipnget nga arubayan, aysus, napalalo  no di maminpinsan nga agbaliw ti kaririknam kadayta a tiempo. Amangan no ikumotmo payen a dina oras; ket no adda kaabaymo, irasonmo lattan a malamminka uray no saan, palusot a kunada, he-he! Ngem kinapudnona nairayoka laeng iti binasam. Natural la dayta.

Rumbeng laeng a nakauper dagiti piksionista ti riknada iti sursuratenda. No nagsurat iti parparikut, ti langana ken marikriknana ket agparparikut, siempre, ta kasanona koma nga iladawan ti/dagiti karakterna iti nakapappapati no nakaragragsak met? Uray ni kumakanta ket masapul a mairayo iti karirikna ti kankantaenna tapno adda biag ti panagkantana.

No saan a nakauper ti rikna ti mannurat iti sursuratenna, siento porsiento a palpalawpaw ti pannakasurat ti sursuratenna ket agtinnag a saan a napintas a basaen.

Ti panagbaliw ti rikna gapu iti nabasa ket temporario laeng a rikna gapu ta nairayoka laeng iti binasam.#