sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Baro nga strain ti CoV?

ADDA manen baro nga strain wenno klase ti Coronavirus (CoV), pinaneknekan dayta dagiti otoridad.

Dayta ket kalpasan a nagpositibo ti maysa a Tsino nga ubing (edad 5) a dimteng iti Cebu a naggapu pay iti Wuhan, China. Maipalagip nga iti kallabes, iti nasao a paset ti China, addadan naireport a biktima ti baro nga strain ti nasao a bayrus.

Isu a kasta la unayen ti pannakaalarma dagiti otoridad iti eropuerto ti Cebu idi adda naireport a ganggannaet a nangato ti temperaturana. Ken agtrangkaso pay daytoy.

Dagus a nataming ti ubing. Nai-isolate iti paggianan aglalo idi maammuanda a nagtaud daytoy iti pagilian a bimtakan ti damag iti baro nga strain ti CoV.

Inadal ti Research Institute for Tropical Medicine ti kasasaad ti ubing. Negatibo daytoy iti SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome) ken MERS (Middle East respiratory Syndrome) CoV. Daytoy ti nagkunaanda a baro nga strain ti CoV ti kimpet kenkuana— kaarngi dagiti naireport a biktima idiay Wuhan, China.

Iti pannakapatalged ti kaaddan ti nasao nga strain iti pagilian, dagus a nagtignay ti gobierno. Imbilinna ti nainget a pannakabantay dagiti eropuerto ken pantalan nga agserserbi nga entry point dagiti turista iti pagilian.             

Pagarigan laengen iti eropuerto iti Kamaynilaan, nainget a mabambantayan ti thermal scanner a nakapuesto iti quarantine area. Ditoy ngamin ti umuna a pagdalanan dagiti pasahero dagiti dumteng nga eroplano. Iti scanner, ma-detect ti temperatura ti tunggal pasahero. Ket no adda nangatngato ngem iti 36.50C a mairekord ti scanner, dagus a mailasin ti nasao nga indibidual. Agdalan kadagiti nadumaduma a klase ti pannakataming (mairaman ditan dagiti laboratory ken pisikal nga eksaminasion).

Itoy a wagas, maliklikan ti nalaka a panagwaras ti sakit no kas pangarigan laeng ta adda agpositibo kadagiti maiwayat nga eksaminasion. Kinapudnona, tallo pay a Chinese national a bimmaba iti Kalibo, Aklan ti maatap a biktima ti nasao a bayrus. Agtrangkasoda iti isasangbayda iti eropuerto ti nasao a probinsia.

Kadagiti met empleyado, aglalo kadagiti nurse, iti Bureau of Quarantine, nakasuotdan kadagiti face mask tapno maliklikan ti pannakayakar kadakuada ti sagubanit. Aglalo ket isuda dagiti umuna a makapulapol dagiti dumteng iti eropuerto manipud iti nadumaduma a paset ti lubong. Mapaspasuyotan payen iti disinfectant ti sibubukel a quarantine area.

Kinuna ti Departamento ti Salun-at, saanen a baro iti pagilian dagiti sagubanit a maigapu iti CoV. Wen, a, ta iti kallabes, adda ditan a sinaganaan ken linabanan ti SARS ken MERS ti pagiliantayo. Nagbalin a naiget dagiti otoridad tapno saan a makastrek dagitoy iti pagilian. Ken no oras a makalusot man, maparmek met la a dagus; saanen nga agwaras ket agbalin pay nga epidemia.

Daytoy a N-CoV (novel coronavirus) wenno baro nga strain ti CoV, awan pay laeng ti makuna a naan-anay nga agas a mabalin a mangpaksiat. Ad-adalen pay laeng dagiti maseknan no ania a talaga daytoy a sagubanit, no kasano kadelikado, ken no no ania dagiti mabalin nga aramiden tapno naan-anay ti pannakapaksiat daytoy.

Ita a masursurat daytoy, awan pay laeng ti travel advisory ti pagilian mainaig itoy a sakit. Kontrolado kano pay laeng ti situasion. Awan ti rumbeng a pagdanagan. Nupay adda payen kaso iti Amerika— a sopistikado pay dagiti ramitna.

Naimbag la unay dayta a pammatalged dagiti otoridad. Ngem di latta maikkat ti panagdandanag dagiti umili. Ta no kitaen a naimbag ti situasion, saan met laeng a kadagiti eropuerto ken pier/pantalan kadagiti sikat a siudad ti paserkan dagiti ganggannaet. Kasano ngata met ti seguridad kadagiti pantalan ken eropuerto kadagiti probinsia? Maipasigurado ngata dagiti otoridad ti pannakabantay ti pagilian iti daytoy N-CoV? Kas kainget ngata iti Kamaynilaan ti pannakamonitor dagiti agsangpet kadagitoy a
paset ti pagilian?

Sadiay China, agtultuloy ti panagadu dagiti biktima manipud bimtak daytoy itay arinunos ti Tawen 2019. Ita a masursurat daytoy, immaboten iti nasurok a 200 dagiti biktima. Nakastrek payen kadagiti kaarrubana a pagilian a kas ti Japan, Thailand ken South Korea.

No kasta, saan nga adayo a makastrek met iti pagilian. A napasamaken!

Ket segun iti report ti World Health Organization (WHO), immaboten ti uppat ti natay a biktima. Ngem ketdi, tallo kadagitoy ti addaan pay iti sabali a sakit malaksid iti N-CoV. Ngem iti met report ti China, addan 6 a natay iti Wuhan.

Maitutop laeng ngarud ti naiwayat a panaginget iti iseserrek dagiti ganggannaet aglalo dagiti aggapu iti China. No kasano ti inaramid dagiti otoridadtayo idi kabarbaraan ti SARS ken MERS, kasta koma met laeng ti maipatungpal. Aglalo ket saan pay a masigurado no ania a talaga daytoy baro nga strain.

Masapul pay ti naan-anay a panagadal. Ken panagadal met no ania dagiti mabalin a mapartuat nga agas a mangtellay iti panagbalin daytoy nga epidemia.

Patien ketdi dagiti otoridad a mabalin a nagtaud ti bayrus kadagiti ayup ket kabalinanna ti maipasa iti tao. Ken tao iti tao. No kasta, nalaka ti panagwaras ti sakit no (ma)baybay-an.

Malaksid iti pannakabantay dagiti entry points ti pagilian, ania met ti mabalin nga aramidentayo nga ordinario nga umili?

Nagkaykaysa dagiti otoridad iti salun-at itoy a banag: masapul ti panagdaldalus. No agisagana iti taraon, siguraduen kano a nadalus ken nasalun-at ti pannakaisaganana. Lutuen pay a naimbag.

Simple laeng daytoy a pammilin. Idi pay, daytoyen ti maibagbaga. Naduktalan ngaminen dagiti otoridad nga iti panagdaldalus, adu a sagubanit ti maliklikan. Ken mapaksiat!

Saantayo koma a barengbarengen daytoy a baro a sakit. Ta uray makuna a simple a sakit ti maysa a sagubanit, no awan ti maaramid nga addang, mabalin nga agbalin nga epidemia. A mabalin a mangkettel
iti adu a biag!

Kitaen laengen ti pakasaritaan. Idi, adu ti pinursing ti sakit a malaria. No nakapeten ti maysa nga indibidual ti nasao a sakit, yurayna laengen ti ipapatayna. Ngem iti panagdur-as ti siensia, ken iti agtultuloy a panagadal, naduktalan a saan met koma gayam a makapatay daytoy a sakit.

Maagasan gayam!

Ngem gapu iti kinakurang idi iti ammo iti daytoy a sakit, ken kinakurang dagiti panagadal, nagwaras iti kasta unay ket nagbalin a pagbutbutngan. Kas nadakamaten, adu ti pinatayna.

Ket no kasta met ti mapasamak iti N-CoV, saan nga adayo a naburnok met dagiti agbalin a biktima.

Ngarud, masapul manen ti panagkaykaysa iti pannakapaksiat daytoy. Tungpalen, aramiden ti bilin dagiti otoridad. Pagtalinaeden ti kinamanagdaldalus– iti bagi, iti aglawlaw ken kadagiti taraon. Saanen a degdegan ti maipuon itoy babaen ti panangparnuay iti peke a damag a mangibunga laeng iti panag-panic
dagiti umili.

Kitaen laengen ti mapaspasamak iti panagbettak ti Bulkan Taal. Nagadu ti fake news a nagwaras. Adda dita a nakariing kano met ti Bulkan Canlaon (ken dadduma pay a bulkan). Mabalin a bumtak iti ania man nga oras. Ngem segun kadagiti otoridad, awan ti ania man nga aktibidad ti nasao a bulkan. Alert level
0 ti bulkan.

Adda pay fake news a mangkankantiaw iti maikadua a kangatoan a lider ti pagilian a pandesal ken danum kano laeng ti naited ti grupona kadagiti biktima ti panagbettak. A sinakayan a dagus ‘tay dati a “seksi” nga artista a naikkan pay iti posision iti gobierno ta sinuportaranna ti agdama a pangulo iti kallabes nga eleksion. Ngem peke met gayam dayta nga inwarwarasna.

Iti biang dagiti otoridad, saanda koma nga agliway iti pannakabantay daytoy a sakit. Saan a kasla ningas cogon laeng. Ipamaysada ti akemda kas iti ar-aramidenda kadagiti biktima ti panagbettak ti Bulkan Taal.

Ta iti panagsisinnaranay, awan ti parikut a di masolusionan; iti panagkikinnayammet, awan ti pannakaidaleb nga agnanayon. Bumangon ket bumangon ti tunggal maysa.

Adda man baro a sagubanit a sumngay/tumpuar, nalaka laeng a mapaksiat iti panagbibinnadangtayo nga umili. ●