Bumangon Inton Nabtak Sara Ti Nuang?

Komentario ni Melvin F. Bandonil

 

Naimas ti agkukot ken agurok ken santo la bumangon inton bimtak dagiti sara ti nuang. Iniiloko a pangiyarigan iti kinaadda ti kinaammo iti maysa a banag ngem saan nga inasikaso iti maiparbeng koma a maaramid ta ad-adda nga inikkan iti preperensia ti kabukbukodan a pakaseknan wenno nairayo iti baddek ti gimong. No maminsan, adda  kinapudnona daytoy, ta no dadduma, ammotayo a sawen ngem agpatingga laeng dita ta awan ti makunkuna a development ti situasion, kas iti politikal a napasamak maipapan kadagiti teritorio a masakupan ti Panatag Shoal.

Ammotayo nga iti biang ti pagilian dagitoy a teritorio ngem ammotayo met nga adu a pagilian ti agkunkuna a karamanda iti teritorioda. Adu a pagilian ti claimants kadagitoy uray no agdadata a sakupda pay la iti teritorio ti pagilian. Nasalimuot a saritaan.

Ti imasna kadagiti naglabas a dekdekada, makumikomtayo iti internal a pakaseknan ket nabaybay-an nga inasikaso dagiti rumbeng koma nga asikasuen a teritorio. Masansan ti panagaangat kadagiti ania la ditan a baddek ti gimong. Kabayatan a mapaspasamak dagitoy, adda met nalimed a tignay dagiti dadduma a claimants.

Iti agangay, agbalawtayon ta addan dagiti istruktrura a nabangon kadagitoy a teritorio. Saanen ida a mapapanaw ta ipettengda met ti karbenganda a kas claimant.  A kas iti asunto kontra iti China, saandan nga ibbatan dagiti sinakupda ta addaanda iti awa-awaganda a kas karbengan. Ti rigatna, saanda a bigbigen iti isisingngat ti asinoman iti tungtongan.

Aggunaytayo ngem naladawen? Ngata a, ta bimmangontayo kalpasan a nabtak ti sara ti nuang.

Iti report ti Aljazeera, impadawat kano ti napalabas nga administrasion dagiti teritorio ti pagilian. Kabayatan a makumikom dagiti umili iti mapaspasamak iti uneg (ti pagilian) adda met misterio a mapaspasamak iti teritoriona.

Masipsiputan met ti situasion iti Philippine Sea amangan no maulit ti pannakaagaw ti teritoriotayo. Saan laeng nga iti West Philippine Sea no di pay iti makindaya a paset ti Philippine Sea. Nangruna ket  naipakpakaammon nga inaprobaranen ti United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) a teritorion ti pagilian ti Benham Rise.

Ngem saan met a mailaksid a nabayagen a pagkalkalapan dagiti nasion ti Japan, South Korea ken Taiwan ti lugar. Saan laeng a bastabasta dagiti agkalkalap no di ket buklen dagiti fleet wenno ad-adu a komboy dagiti barko nga addaan payen iti canneries.

Bariabaria laeng no iyarig ti West Philippine Sea fishing ground. Nalablabon ti makalapan iti Benham Rise ta addaan payen kadagiti tuna factory ships a baybayabayen dagiti komboy dagiti barko a pagkalap nga addaan iti sopistikado a kagamitan isu a dagiti maibilang a first class tuna ti inda kalkalapen.

Iti pannarita ti pagilian a France, kabaelan ti walo a Japanese tuna fishing fleets ti agkalap iti kinse a tonelada a tuna iti uneg ti beinte kuatro oras. Sabali pay dagiti fishing fleets dagiti dadduma a pagilian kas ti South Korea.

Ta ania ngamin aya ti Benham Rise?

Maysa a seismic under sea region ken extinct volcanic ridge ti Benham Rise wenno Benham Plateau  a masarakan iti dayaen  ti Isabela ken iti Aurora Province. Nalawa daytoy ta agdagup iti 1.3 million nga ektaria ken saan laeng a nabaknang a pagkalapan no di ket mapattapatta ti kinaadda ti gas ken oil deposits.

Maysa nga Amerikano ti nakatakuat itoy, ni Admiral Andrew Ellicot Kennedy Benham (1832–1905), kameng ti US armada. Kas nakatakuat iti daytoy a plateau, naipanagan metten kenkuana kas pakabigbiganna.

Ita ta binigbigen ti UNCLOS a teritorio ti pagilian ti Benham Rise, maipawil koma metten ti panagbasakbasak dagiti fishing fleet iti dayta a lugar. Ta no agtuloy a mapampanuynoyanda iti aramidda, iti agbayag, amangan no maitulad daytoy kadagiti teritoriotayo iti West Philippine Sea a ginamgam dagiti sabali wenno kaarruba a nasion partikular ti China ken Vietnam. Ta irasonto manen dagitoy nga addaanda iti karbengan iti dayta a lugar ta nabayagen nga inda pagkalkalapan ket imbilangdan a kas teritorioda.

No daytoy met ti irason ti Japan, South Korea ken Taiwan, agbalinen a buong ti ulo a di magalem. Isu nga ita ta nasapa pay, maipaganetget koma ti panangsaluad iti dayta a lugar, saan nga iti adu a sao no di ket iti aramid.

Nupay indeklaran ti UNCLOS a masakupanen ti pagilian ti Benham Rise a kas kakaisuna a claimant, maitutop laeng koma a magemgeman ti pagilian ti lugar. Maitutop laeng a ti pagilian ti makinabang iti kinabaknangna a kas pagkalapan. Kasta met nga iti kabiitan a panawen, maiwayat ti mineral exploration no pudno nga adu ti oil ken gas deposits dayta lugar.

Nasken ti nasayud a panagtignay a mangsaluad kadagiti teritorio ti pagilian, ta no papataypataytayo, amangan no maagawda pay.

Iti nalawlawag a pannao, saantayo koma a bumangon inton bimtaken ti sara ti nuang.#