Chacha iti panawen ti pandemia

MAKAPASAYAAT ngata iti sapasap a Pilipinas ti gannuat a mangamendar ti agdama a Konstitusion wenno Charter Change kabayatan ti kangitingit ti pandemia ti Coronavirus 2019, ken dandanin agleppas ti termino dagiti nabutosan nga opisial?

Adu nga umili dagiti agdudua ken maburburtiaan ti panggep dagiti dadduma a kongresista ken senador a mangidurduron ti panagbalin ti Kongreso kas Constituent Assembly a maysa kadagiti tallo a wagas a mangamendar wenno mangbalbaliw ti 1987 Constitution gapu ta nagadu dagiti napatpateg a tratarenda koma para ti pannakalapped ti agtultuloy a panagraira ti Covid-19, ken ibabangon ti nadaleb nga ekonomia ti pagilian gapu iti dandani makatawenen a pandemia.

Inriing ni House Speaker Lord Alan Velasco ti pannakaamendar dagiti “economic provisions” ti 1987 Constitution tapno maikkat dagiti adu a maipawil iti panagtagikua ken panagnegosio dagiti ganggannaet iti Pilipinas ken makaawis kadagiti “foreign investors” nga agpuonan ken agnegosio iti pagilian tapno makatulongda iti pannakaparegta ti nadaleb nga ekonomia. Nangrugin ti commitee hearing iti singasing sadiay House of Representatives sakbay ti opisial a panagsubli ti session dagiti kongresista kalpasan ti panagbakasionda idi panawen ti Paskua, ket manamnama ti umad-adu a panangsuporta dagiti kameng ti supermajority a bukllen dagiti kaaliado ti administrasion ni Presidente Rodrigo Duterte.

Saanen a nakaskasdaaw ti pannakariing ti gannuat a mangbaliw ti 1987 Constitution tunggal dandani aggibus ti termino dagiti nakatugaw a Presidente manipud pay idi panawen ni Presidente Fidel Ramos ken dagiti simmaruno kenkuana. Ngem napaayda gapu ta adu nga umili ti nangsuppiat iti dayta a plano dagiti nakatugaw a politiko ta agduduada iti nalimed a panggep dagiti politiko a mangamendar iti Pamunganayan-Linteg. Saan metten a nakaskasdaaw ti gandat ti agdama nga administrasion ni Presidente Duterte para ti pannakasukat ti Konstitusion gapu ta manipud pay idi panawen ti kampania idi 2016 ket inrakuraknan a maysa kadagiti platapormana ket ti pannakabaliw ti agdama a sistema ti gobierno a “presidential system” ket mapagbalin a “federalism” tapno maikkan ti naan-anay a local autonomy dagiti rehion ta saandanton nga agpannuray iti National Government a nakabase sadiay Metro Manila. Uray kadagiti nagkauna nga State of the Nation Address ni Presidente Duterte ket indardariragna ti tarigagayna a sistema ti federalismo, ket magun-od laeng dayta babaen ti pannakaamendar ti agdama a Konstitusion. Adda dagiti ahensia ti gobierno kangrunaanna ti Department of Interior and Local Government ti nangisaksaknap kadagiti local government units ti konsepto ti federalismo, ken adda pay dagiti pribado a grupo a mangidurduron para ti pannakaadaptar dayta a sistema ti gobierno a kalkalikaguman ni Presidente Duterte.

Iti panagsaknap ti pandemia iti Pilipinas itay 2020, nataktak dagiti gannuat a mangiduron ti federalismo ken mangamendar ti agdama a Konsitusion, ket itan, masanguananen ti sumaruno a Presidential Election inton Mayo 2022, ken mangruginton ti panagipila ti kandidatura inton Oktobre ita a tawen.

Ipaspasingked man dagiti mangidurduron iti “Charter Change” iti agdama a panawen a dagiti laeng probision nga adda pannakainaigna iti ekonomia dagiti panggepda a maamendaran, ngem kadagiti dadduma a senador, saan a magarantisaduan a no matamington iti plenario ti gakat ket adda mangisingasing ti pannakairaman a mabaliwan dagiti “political provisions” ti agdama a Konstitusion agraman ti pannakaikkat ti term limit wenno pannakanayon ti termino dagiti mabutosan nga opisial agraman ti Presidente a maminsan laeng a mabutosan ken innem a tawen laeng ti kapautna nga agakem iti posisionna. Mabalin a maisingasing pay ti pannakaisanud ti termino dagiti agdama a nabutosan nga opisial.

Dagita ti pagam-amkan dagiti adu nga umili karaman dagiti adda iti oposision ta no nagbalinton ti Kongreso kas Constituent Assembly ket possible nga adu pay a probision ti agdama a Konstitusion dagiti maamendaran.

Awan ti perpekto a Konstitusion ta uray dagiti dadduma a nabileg ken nadur-as a pagilian ket namin-adun a naamendaran ti pagtaktakderanda a Pamunganayan-Linteg. Kas ti Pilipinas a namitlon a nasukatan ti Konstitusion manipud idi 1935 a tiempo ti United States Commonwealth bayat ti panagtugaw ni Presidente Manuel Quezon, 1973 a panawen ni Ferdinand Marcos ken 1987 a termino ni Corazon Aquino. Iti namitlo a panagsukat ti Konstitusion iti Pilipinas, ania ti agdama a kasasaad ti pagilian? Napanawanen iti panagdur-as ti ekonomia kadagiti karruba a pagilian iti Asia.

Tallo a wagas ti pannakaamendar ti agdama a Pamunganayan-Linteg kas sagudayen ti 1987 Consitution – Constuent Assembly, People’s Initiative ken Constitutional Convention a butosan dagiti botante iti tunggal ibagianda a distrito.

Iti naglabas a panawen ket nayusuaten ti People’s Initiative ngem napaay dayta gapu ta nainget ti proseso. Ita, masubok ti ConAss babaen ti panagbalin ti Kongreso kas nagsina wenno agmaymaysanto nga agbotos nga asemblea a mamagsisina kadagiti mammanday-linteg. Saan pay met a nasubokan ti ConCon ta masapul ti eleksion ken dakkel a pondo ti kasapulan tapno makaipatugaw kadagiti delegado. Mabayag a proseso ti ConAss a panangamendar ti agdama a Konstitusion, ket adu pay a pondo ken panawen ti usaren dagiti kongresista ken senador tapno magna ken agdur-as ti gakat. Adu dagiti mamati a narigaten a maikamat ti Charter Change sakbay ti panagipila ti kandidatura para iti 2022 National and Local Elections, ket rebbengna a maiwaksi koman dayta a gandat ta mainayon pay a paggastosan ken makataktak laeng kadagiti ad-adu a prioridad nga aramiden dagiti opisial ti gobierno para ti sapasap a pagimbagan dagiti Pilipino.