Climate change: pakaungawan ti lubong?

Ti Tatang Lakay

Itay nabiit, nagkikinnamayyet dagiti agtuturay, agtutubo, ken barangay officials iti Vigan City a nagmula kadagiti kaykayo iti watershed ti Metro Vigan Water District. Kangrunaan a panggep daytoy a gannuat ti pannakataginayon ti ubbog a pagtaudan ti danum a mangrasrasion kadagiti nadumaduma nga ili a mangsakup iti Metro Vigan a pakaibilangan ti Bantay, Santa Catalina, San Vicente, Vigan, ken Caoayan. Kapaliiwan ngamin kadagiti dadduma a watershed iti probinsia nga adu dagitoy ti nakidditen ken nauneg unayen ti ubbogda gapu ta nakisang metten dagiti kayo a manglinlinong kadagiti ubbog gapu iti nasaknap a panagpukan iti kayo kadagiti kabakiran ken bambantay.

Iti Candon City, agdagup iti 100,000 a kaykayo ti naimula iti aglawlaw ti watershed a sakup ti Barangay San Andres ken Barangay Palacapac kas panangselebrar iti Piesta ti Kabambantayan idi Hunio 27.

Tinawen daytoy nga ar-aramiden dagiti opisial ditoy siudad tapno matagiben ti ubbog a pagtaudan ti inumen dagiti agindeg iti siudad ken tapno tumulong iti pannakalapped ti panagbara ti lubong.

Ngem iti ili ti Cabugao, umaneng-eng dagiti agindeg gapu iti kakiddit ti danum a dumanon kadagiti kabalbalayan iti baet nga immutang iti nagdakkel a gatad ti napalabas nga administrasion para iti expansion ti waterworks ditoy.

Iti agdama, bakbaklayen pay laeng ti administrasion ni Mayor Edgar S. Cobangbang, Jr. a baybayadan ti nasao nga utang.

Mapapati nga awan ti naisayangkat a feasibility study mainaig iti daytoy a proyekto tapno maikkan iti justification iti yuutang ti munisipio iti bangko.

Ngem saan a malibak a ti panagkiddit dagiti ubbog saan laeng ditoy probinsia no di pay iti sapasap a pagilian ket pinataud ti panagbalbaliw ti klima iti lubong. Napudpudot itan ngem kadagiti kallabes a dekada. Nadagaang payen uray ti parbangon a kalamiis ti tiempo koma. Nabara payen ti pug-aw ti bentilador. Uray dagiti babaknang, agalendan ti kadakkel ti makunsomoda iti koriente agsipud ta agmalmalem ken agpatpatnag a nakaandar dagiti aircon iti balayda. Kadagiti agindeg iti siudad, uray dagiti awan ti pagshapingda, aguperdan kadagiti mall ta napipia ditoy ta nalamiis, saan a kas iti pagtaenganda a madigosda iti ling-et gapu iti dagaang.

Itudtudo dagiti sientista a ti panagbara ti lubong ket pinataud ti panagabuso dagiti tattao iti nakaparsuaan. Madakamat ditoy ti pannakakalbo dagiti kabakiran ken dagiti kabambantayan gapu iti nasaknap a panagpukan iti kayo ken panagtroso, pannakaipatakder dagiti paktoria nga agibel-a kadagiti nangisit nga asuk, dagiti lugan nga umasimbuyok ti asuk manipud iti tambutsoda, ti pannakasabidong dagiti karayan ken baybay, panagkaiwara dagiti plastik ken styrofoam, ken dadduma pay a partuat iti moderno a lubong. Amin dagitoy, naglulubbotda a nangparugit iti law-ang agingga nga addan naparnuay nga abut iti ozone layer ken makubongen ti pudot nga aggapu iti init agsipud ta saanen a makalibas pay a tumakias iti napuskol a manto dagiti rugit iti tangatang a pinarnuay dagiti panagabuso dagiti tattao iti nakaparsuaan ken panagpartuatna kadagiti makinaria ken ramramit a makaited iti gin-awa iti tao ngem kangrunaan met a pagtaudan ti polusion.

Kuna dagiti sientista a no saan latta a maitaltalek ti panagbara ti lubong, agbalin daytoy a nakaro a problema a mangidagel iti ekonomia ken uray ti turay dagiti nadumaduma a pagilian iti sangalubongan.

Kunada (nupay adda met dagiti mangsupiat) a gapu iti panagbara ti lubong, narungrungsot ken nadawdawelen dagiti sumangbay a bagio; nakarkaron nga amang ti tikag no kalgaw wenno layus no panagtutudo; maparnuay dagiti nadumaduma a sakit iti kudil, iti bara, kanser ken dadduma pay a sakit, panagbisin agsipud ta kumiddit ti produksion, iti man kataltalonan wenno iti kabaybayan.
(Adda tuloyna)