Footer

Dagiti didigra a sangsanguentayo ita

PITOPULO KET UPPAT ti tawenkon. Iti unos ti panagbiagko, ita laeng a malayus ti kalye iti sango ti balaymi.

Dayta ti nasao ti maysa a nataengan a babai iti siudad ti Dagupan, Pangasinan iti interbiu kenkuana ti estasion ti telebision a nakabase iti Kamaynilaan.

Kayatna a sawen, naunday a panawen a di nadidigra iti layus. Uray pay mismo nga iti puseg ti siudad ti yan ti pagtaenganna. A kadagitoy a panawen, no siudad kunatayo, aglalabbet dagiti parikut kas koma iti krimen, prostitusion, ken basura. No basura, kas nakunatayo idin, mabalin a sullatanna ti pagayusan ti danum a mangibunga iti nadaras a pannnakalayus ti lugar.

Agosto 11 ngamin itay nagtudo iti napigsa gapu iti makunkuna a habagat. Awan ti bagyona ngem kasta unay ti imbuyatna a tudo. Kagudua iti imet daydi bagyo nga Ondoy a nanglayus iti adu a probinsia iti pagilian.

Ngem kuna dagiti biktima ti layus, kasla Ondoy kano lattan ti panagriknada. Nadaras pay ti panagdakkel ti danum iti karayan. Ad-adda la ngarud a nariing daydi nakaam-ames a naglabasanda a kayatda koman a lipaten. Kellaat a dimteng ti dakkel a danum, kas iti daydi Ondoy.

A dida pulos ninamnama ta awan la ngarud ti naipadamag a bagyo a sumangbay!

Inyeg ti layus ti napuskol a pitak kalpasan a nagnadnad ti danum. Nadadael ti adu a gamigam/ramit dagiti biktima. Addada biag a naipatli. Tinontonelada a basura ti naibaskag apaman a nagkirpa ti aglawlaw.

Iti laengen baywalk iti Kamaynilaan, impamatmat ti baybay ti rungsotna a nangyaon kadagiti naipempen kenkuana a rugit, basura a nadumaduma. Isu dagitoy dagiti nagtaud kadagiti umili a no agiwara iti basurana iti no sadino la ditan.

Saan a ditoy ti taeng dagita a basura! kasla kinuna ti baybay.

Pudno latta ti pagsasao a ti imballengmo a basuram, agsublinto latta kenka.  Adda ket adda katukadna a didigra ti di panangipirpirit iti pakaseknan ti nakaparsuaan.

No kasta met laeng, apay ngata a ditayo latta maadalan? Ania ti ur-urayentayo a mapasamak tapno idianen ti panangabuso iti nakaparsuaan?

Aglabatiba ti nakaparsuaan. Lintegna dayta. Iti panagdalusna, awan pilpilienna. Pagrurungsotanna amin a madalananna. Saanna a mabigbig dagiti biktima.

Iti layus a napasamak, awan ti nabati a nakakaasi no di dagiti ordinario nga umili. Naimbag ketdi ta sibibiag latta ti espiritu ti panagsisinnaranay. Kasla habagat ti tulong kadagiti biktima nga agtaud kadagiti nadumaduma a grupo.

Impakita pay ti siudad ti Marikina ti panagtultuloy a panangpabarona iti sistema nga aramidenna no kasta a dumteng ti layus wenno didigra. Pagarigan laengen dagiti modular tents a pagyanan dagiti evacuees. Addaan iti privacy dagiti agtalinaed ditoy ken maikabassitna ti posibilidad a panagiinnakar iti sagubanit.

Ti dadduma nga ili, pop hut. Pagrigatanna la kadaytoy, napudot iti uneg aglalo iti aldaw. Narigat nga ipatakder ta agdagsen daytoy iti 70-100 kilograms. Landok ken yero dagiti pasetna. Saan a kas iti modular tents a nalag-an ta naaramid la daytoy iti waterproof a tela ken plastik.

Sabali laeng dagiti nagpatakder iti nairanta nga evacuation center a saan lattan a pagadalan wenno gymnasium. Addaan daytoy kadagiti kuarto a mabalin a makalaon iti uppat a pamilia.

Saan laengen nga iti Kamaynilaan wenno kadagiti siudad ti nagipatakder kadagiti evacuation center. Nagbalinen a nailian a proyekto daytoy gapu iti agdama a sasaaden ti pagilian. Pagaammotayo nga addatayo iti uneg ti Pacific Ring of Fire. Kayatna a sawen, nadumaduma a didigra ti mabalin a mangdalapus iti pagiliantayo. Ginggined, bagyo, tsunami, layus ken panagbettak dagiti bulkan.

Maitutop ngarud sa nakasagana ti tunggal ili. Aglalo ket sisasango ti lubong iti parikut iti panagbalbaliw ti panawen (climate change). Parungsotenna laeng dagiti didigra a mabalin a mangdalapus kadatayo.

Maipalagip nga itay napan a tawen, timmabunotayo iti inogurasion ti maysa mga evacuation center. Dua a kadsaaran daytoy a mabalin a makalaon iti nasurok bassit a 300 nga umili.

Kalpasan laeng ti sumagmamano a lawas, napagbalin daytoy a bodega dagiti apit nga irik. Mismo a ti ama ti barangay ti nakaipatakderan ti pasdek ti namagbalin itoy a bodega. Rasonna, kabayatan nga awan ti didigra, pagidulinanda pay laeng kadagiti apitda.

Ti saludsod, ammona ngata no kaano a dumteng, dumuprak dagiti didigra aglalo ti tsunami (ta asideg ti barangay iti baybay) ken ginggined? Wenno ti kellaat a layus? Inton kellaat met a masapul ti pasdek, adda ngata pay panawen a bagkaten dagiti sinako nga irik?

Adu dagiti napipintas a proyekto ken linteg iti pagiliantayo. Ngem awan pagturongan dagitoy no saan a maipatungpal a sipupudno.

Ti ket koma aramiden dagiti lider, kitaenda a naimbag no nakasaganan ti iturayanda kadagitoy a didigra a mapakadaan ken di mapakpakadaan. Ikalikagumanda nga agaramid kadagiti addang a makatulong iti sibubukel a lugar.

Segun iti international standards, adayo pay laeng ti pagilian. Tunggal pamilia a sakupen ti evacuation center. Mailatangan koma iti 3 – 5 metro kuadrado a natalged a pagbakuitanda. Adda sindadaan a taraon agingga a di agtalna ti aglawlaw. Kumpleto iti pasilidad kangrunaan kadagiti CR, bentilasion ken danum.

Nakakaskas-ang a panunoten ti naipakita iti telebision nga adda agpayso dagiti evacuation centers ngem nakain-inanaka met ti kasasaad dagiti kangrunaan a pasilidad daytoy. Saan a mabambantayan ken matartaripato isu a kasta la unayen ti kinarugit daytoy. Rason dagiti opisial, awan ti danum kadagiti banio iti ngato. Ania ngarud ti serbina dagita a banio?

Ikagumaan koma dagiti lokal a lider a masolusionan dagitoy a parikut. Isuda ti ad-adda a makaammo iti kasasaad dagiti evacuation centers iti sakupda. Saan a basta lattan kampanteda ti kaadda dayta a pasdek. Naynay a mataripato, mapatan-ay (upgrade) no kasapulan wenno adda makita a pagdur-asanna.

Napipia, wen, a saan koma a maaramat dagitoy nga evacuation centers. Naragragsak no kua ti gimong, ti ili, ken ti sibubukel a pagilian.

Ngem gapu iti pannakaabuso ti nakaparsuaan, saan a maliklikan dagiti agsasaganad a didigra.

Nupay kasta, adda latta maaramidantayo. Maulit manen ditoy, a ti bassit a basura, no mapagtitipon, dakkel ti papelda iti pannakasullat dagiti pagnaan/pagayusan ti danum. Naparpardas ti panangngato ti danum.

Inayon payen ti kabassit-usit dagiti kayo iti aglawlaw a dakkel koma a katulongan a mangtiped kadagiti nakaro a layus ken polusion iti aglawlaw. No koma ngamin agbalin a proyekto ti tunggal ili ti panagmulamula iti kaykayo kadagiti bakante a daga kangrunaan kadagiti bantay a kaaduanna met laeng ti ruot a linaonna.

Uray nabayag ti panagdakkel dagiti kayo, uray kaskasano, adda maaramidtayo nga ur-urayentayo ti positibo nga ibungana.

Ngarud, nasaysayaat no itan a rugian ti panagtignay. Saan a pagpannurayen dagiti lider a mangyuna iti panagbalbaliw. Mismo iti bagbagitayo a rumbeng a mangrugi.

Mabalin ngamin a kadagiti sumaruno a didigra, mismon a datayo ti agbalin a biktima. Napardas ti panaglabas ti panawen. Baka matiagtayto laengen a, ney, addan iti sanguanantayo ti nakamulagat a didigra.

Ket mabalin a saantayo a nakasagana. Ta ditayo met ninamnama. Ta naruamtayon a di makasagsagrap iti didigra.

Kas iti nasaotayo a nataengan.

Panagsagana, dayta ti kaskenan. Annongen dagiti akem kas makipagnaed itoy a lubong. Kunada ngarud, awanen ti kas iti Lubong a naedtayo ita. #