Footer

Dagiti kalamidad a sumangbay iti pagilian

Salaysay ni Christine Marie Versoza

 

Sagabaen ti pagilian amin a natural a kalamidad: napipigsa a bagyo, layus, landslides, ginggined, ken dadduma pay. Kas ‘tay kunadan iti parparato a saritaan nga idi natnag ti kalamidad iti daga, dua nga ima ti pagilian ti inusarna a panangsippaw. Isu nga agsagsagaba kano ti pagilian iti adu a kalamidad.

Ngem inaangaw la dayta wenno pagsasaritaan iti ubet ti baso. Pagpapatangan dagiti agpalned iti oras. Saan a balido a rason. Siempre, adda dagiti sientipiko a rason no apay nga agsagsagaba ti pagilian iti adu a kalamidad. Ti lokasion ti pagilian ti kangrunaan a rason.

Saan laeng met a ‘toy pagilian ti kanayon a sangbayan ti kalamidad, uray dagiti dadduma pay a pagilian iti Southeast Asia a pakairamanan ti nasion ti Indonesia, Malaysia, Singapore, Brunei, Myanmar, Vietnam, ken Thailand; iti Oceana Region a buklen dagiti nadumaduma a nasion, nadumaduma a teritorio nga isla ken independiente nga isla; iti Central America a buklen ti pito a nasion—Belize, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua, ken Panama; iti Caribbean—dagiti nadumaduma nga indepediente nga isla, nagduduma a teritorio iti aglawlaw ti Caribbean Sea, ken dagiti nasion ti Cuba, Dominican Republic, Haiti, The Bahamas, Jamaica, Trinidad and Tobago, Dominica, Antigua and Barbuda, Saint Lucia, Barbados, Saint Vincent and the Grenadines, Grenada ken ti St. Kitts and Nevis;  ken iti Sahel region a buklen dagiti nasion ti Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Niger, Nigeria, Chad, Sudan, Somalia, Ethiopia, and Eritrea. Dagitoy dagiti nasion a kameng ti nagkaykaysa a nasion (United Nations), independent nations, teritorio dagiti nabileg a nasion, kingdom wenno pagarian ken dagiti babassit nga isla nga addaan iti kabukbukodan a klase ti gobierno wenno independiente a turay.

Ti lokasion ti pagilian ti kangrunaan a rason no apay nga adu a kalamidad ti sagabaen ti pagilian. Naideklara a maikatlo ti pagilian a kaaduan a sangbayan ti natural a kalamidad. Sarunuenna dagiti dua a nasion ti Vanuato ken Tonga nga adda iti kataawan ti Pacific wenno iti maaw-awagan iti Oceana Region, segun ti report ti World Risk Index of the 2012 World Disaster Report. Iti 173 a nasion inadalda ti klimana.

Saan a nakakaskasdaaw daytoy gapu ta adda la ngarud ti pagilian iti dalanan dagiti bagyo iti deppaar—iti kataawan ti Pacific. Iti panagdaliasat ti bagyo, masansan a madalananna ti pagilian. Ket no adda bagyo kabuyogna met ti napigsa nga angin ken napigsa a tudo—ket no adda dagitoy, di maliklikan  ti nasaknap a layus ken ti landslides.

Maysa ‘toy pagilian iti makapasar iti adu a bagyo iti tinawen. Saan a nababbaba ngem sangapulo ket lima a bagyo ti dumalan iti pagilian iti makatawen. Saan ngarud a masasaan a di sagrapen dagiti kalamidad: malaksid ti napigsa nga angin ken tudo nga awit ti bagyo, mapasamak pay dagiti panagrukkuoy ti daga ket maigabur kadagiti paraangan wenno kadagiti balbalay iti maysa a lugar wenno komunidad. Madadael dagiti inprastruktura, dagiti rangtay ken viaducts, dagiti kalsada ken riles dagiti tren. Uray ti agrikultura ket agsagaba iti nakana. Kastoy met laeng ti sagabaen a kalamidad no adda tikag—ta adda ngamin ti pagilian iti lugar a dalanan ti tikag (El Niño) nga agtaud dita met laeng kataawan ti Pasipiko.

Adda pay ti pagilian iti maaw-awagan iti ‘ring of fire’ a naynay a pakapasamakan dagiti ginggined. Adu dagiti fault line a nakawayat, ania man nga oras no aggunay ti maysa kadagitoy ket pataudenna ti kalamidad.

Saan a maliklikan ti natural nga isasangbay ti kalamidad. Ngem maliklikan ti nakaro unay a sagabaen babaen ti panagsagana. Panangited iti nasaknap nga impormasion no kasano ken ania ti aramiden no dumteng ti natural a kalamidad ken dagiti kangrunaan nga aramiden tapno maliklikan ti pannakaibuis ti biag.

Ti United Nations University’s Institute for Environment and Human Security (UNU-EHS), ti German Alliance for Development Works (Alliance), ken ti The Nature Conservancy —maysa a US-based environment group— dagiti nangaramid iti daytoy a report a naiyalnag sadiay Brussels, Belgium idi Oktubre 11 daytoy a tawen.

Sadiay Europa, highly exposed met kadagiti kalamidad ti pagilian ti Greece ken Netherlands ngem saanda unay a lak-amen ti nakana a panagsagaba ta nakasaganada nga agnanayon. Adda nasged a kooperasion dagiti agrebbeng isu a maliklikanda ti nadagsen unay a mapasamak.

Saan a kas iti pagilian nga uray no imbaga la ngaruden dagiti agrebbeng a panawan dagiti agindeg ti pagtaenganda ta sumangbayen ti napigsa a tudo ken dakkel a layus, nasubeg latta dagiti dadduma nga agindeg kadagiti malaylayus a luglugar nangruna kadagiti agnanaed kadagiti dalanan ti danum wenno waterways. Ania ngarud piman, no panawanda ti pagtaenganda, sarunuen met dagiti mannibrong ken mananggundaway iti padada a tao. Dagiti awanan manaknakemna a pinarsua ken itta iti gimong. Kasano ngarud a panawam ti pagtaengam, ala man? Gasanggasaten a…!

Naipakadaywanen ken ni Filipino ti makigasanggasat. Naipakadaywanen ken ni Filipino ti agtalek iti pannaranay ken pannarabay ti Namarsua. Saan a panawan ni Filipino ti pagtaenganna uray iti idadateng ti posible a layus agsipud ta natibker ti pammatina nga iti sanguanan ti sumangbay a kalamidad, adda  Mannakabalin amin a mangisalakan kenkuana.  Kasta met nga agtalek nga adda latta dagiti nalukmeg a panagpuspusoda a kailianna a mangsaranay kenkuana iti tiempo ti kalamidad.#