DAGITI KUDETA ITI PILIPINAS

Komentario ni Eden A. Alviar

NABIIT pay ti agdama nga administrasion, ngem maipadpadamagen nga adda dagiti agplamplano a mangiwayat ti kudeta iti pagilian tapno masukatan ti agdama a turay. Impalgak itay nabiit ni Executive Secretary Leoncio Evasco Jr., ti panggep dagiti mapapati nga opisial a saan a kumanunong iti wagas ti panangidaulo ni Presidente Rodrigo Duterte.

Sakbayna, adu nga umili dagiti masmasdaaw iti masansan a panangbisita ti Presidente kadagiti kampo dagiti militar, ken ti panangikarkarina a panangdoblena ti sueldo dagiti soldado ken pulis ta isuda ti kangrunaan a katulonganna a mangisayangkat ti gerra kontra illegal a droga ken dadduma pay a krimen, ken ti pannakatagiben ti seguridad, urnos ken kappia iti sapasap a pagilian. Ikarkari pay ti Presidente ti pannakapadur-as ti health services ken educational benefits para kadagiti soldado ken pulis agraman dagiti pamiliada.

Umap-apal la ket ngarud dagiti dadduma nga agpapaay kadagiti nagduduma nga ahensia ti gobierno gapu ti panangipangpangruna ti Presidente kadagiti soldado ken pulis. Agparparang a kasla mabatin kadagiti benepisio dagiti awanan-armas nga agserserbi iti gobierno uray pay napateg met dagiti serbisioda iti pagilian kas kadagiti adda iti sektor ti salun-at ken edukasion. Adda dagiti mamati a ti kari a panangdoble iti sueldo ken panangipangpangruna kadagiti soldado ken pulis ket panangay-ayo kadakuada tapno agtalinaedda a napudno ken suportaranda ti administrasion ken saanda a maallukoy a makikaysa iti tignay a mangsukat ti agdama a turay.

Saan man nga aklonen dagiti nangato nga opisial ti Armed Forces of the Philippines ken Philippine National Police nga adda dagiti nalimed a saan a kumanunong kadagiti dadduma a wagas ti panangmanehar dagiti pakaseknan ti seguridad ken foreign policies ti pagilian. Ngem saan nga agnanayon a mailemlemmeng ti sentimiento dagiti saan a kumanunong iti wagas ti pannakipagkappia ti administrasion kadagiti rebelde a kumunista ken Muslim sadiay Mindanao, ken ti pannakalabsing dagiti kalintegan dagiti tattao iti gerra kontra illegal a droga.

Saan a mailibak nga adda dagiti opisial ken kameng ti AFP ti nalimed a kontra iti mabalin a saan a panangbigbig ti Presidente iti Enhanced Defense Cooperation Agreement iti nagbaetan ti gobierno ti Pilipinas ken United States, ken ti pannakaisardengen ti tinawen nga RP – US Balikatan Exercises gapu kadagiti benepisio a sagsagrapen dagiti Pilipino. Adu kadakuada ti saan a pabor kadagiti ibagbaga ti Presidente maipapan ti pannakilangen ti Pilipinas iti Amerika, ken ti pannakisingedna iti Russia ken China. Adu la ketdi kadakuada dagiti ad-adda a mangayat ti panagtalinaed ti Pilipinas a nasinged a kaaliado ti US para ti ekonomia ken seguridad ti Pilipinas nangruna ti pannakaipakat ti pangngeddeng ti Permanent Court of Arbitration a pabor iti Pilipinas mainaig iti panagtagikua kadagiti teritorio ti pagilian a sinakupen ti China iti West Philippine Sea.

Dagitoy nga isyu a pakaseknan dagiti umili ti mabalin a rubroban dagiti agplamplanonto a mangrippuog iti agdama a turay. Ngem awan ti agballigi a kudeta no saan a suportaran dagiti umili kas ti EDSA People Power Revolution I idi Pebrero 22 – 25, 1986 a nangpatakias iti daydi Presidente Ferdinand Marcos ken nangisaad iti daydi Presidente Corazon Aquino, ken ti EDSA People Power Revolution II idi Enero 20, 2001 a nangpadisi ken ni Presidente Joseph Estrada ken nangisaad ken ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Ngem kabayatan ti panagtakem da Aquino ken Arroyo, ket napasamak met dagiti gandat a mangpadisi kadakuada iti turay.

Idi panawen ni Presidente Corazon Aquino, namin-adu a daras dagiti naisayangkat ken napaay a kudeta a nagbalin a lapped ti pannakagun-od ti kappia ken panagdur-as ti ekonomia ti pagilian. Saan pay a natawenan ti administrasionna ngem dua dagiti nalapdan a kudeta – ti Manila Hotel Rebellion idi Hulio 6, 1986, ken ti God Save the Queen Plot iti Nobiembre 11 / 22, 1986 a mapapati a panggep dagiti kameng ti Reform the Armed Forces Movement.

Idi 1987, nagsasaruno dagiti nalapdan a kudeta – ti GMA Channel 7 Television takeover idi Enero 27–29, 1987 nga indauloan ni Air Force Colonel Oscar Canlas; ti Black Saturday Plot sadiay Fort Bonifacio idi Abril 18, 1987; ti Manila International Airport Plot idi Hulio 1987. Idi Agosto 27 – 29, 1987, napasamak ti nadara a kudeta nga indauloan ni Colonel Gregorio Honasan ti RAM. Agdagup ti 53 dagiti natay ken nasurok a 200 dagiti nasugatan iti dayta a napaay a kudeta.

Idi Disiembre 1 – 9, 1989, naisayangkat ti kadaraan a kudeta a dandani nangrippuog iti administrasion no saan a nakibiang dagiti United States Air Force fighter jets a timmulong kadagiti F-5 fighter planes ti Philippine Air Force a nangpaksiat kadagiti rebelde a puersa iti tangatang. Agdagup iti 99 dagiti natay pakairamanan dagiti 50 a sibilian, ken 570 met dagiti nasugatan.

Napasamak manen ti nadara a panagalsa idi Marso 4, 1990, daydi suspendido a Cagayan Governor Rodolfo Aguinaldo (RAM leader) ken dagiti armado a nasurok a 200 a pasurotna ket kinubkobda ti Hotel Delfino sadiay Tuguegarao, Cagayan gapu ti pannakainaigna kadagiti nagkauna a kudeta. Na-hostage ken natay iti dayta a pagteng daydi Brig. Gen. Oscar Florendo ken 12 pay dagiti napapatay. Nasugatan ni Aguinaldo ken nakapaglibas daytoy ngem maysa a kaduana ti natay.

Ti naudi a kudeta idi panawen ni Corazon Aquino ket idi Oktobre 4 – 6, 1990 idi rinaut dagiti soldado nga indauloan ni Colonel Alexander Noble, lider met laeng ti RAM, dagiti dua a kampo ti military sadiay Cagayan De Oro ken Butuan, ken indeklararda ti Federal Republic of Mindanao. Simmuko ni Noble ken ni Senador Aquilino Pimentel Jr., kalpasan a napaay ti kudeta.

Nagasat ni Presidente Aquino ta nagtalinaed a napudno kenkuana ken iti administrasionna ni General Fidel Ramos ken dagiti adu a kameng ti AFP ta naileppasna ti terminona iti laksid dagiti adu a kudeta a nagbalin a pangta iti panagtakemna a nangtungday ti panagdur-as ti pagilian.

Kabayatan ti panagturay ni Gloria Macapagal Arroyo kalpasan ti pannakapadisi ni Estrada, nasapamak met dagiti tallo a daras a gandat a mangpadisi kenkuana iti turay – ti May 1, 2001 Siege sadiay Malacañang a nangrugi sadiay EDSA People Power monument; ti Oakwood Mutiny idi Hulio 27, 2003 nga insayangkat dagiti naawagan ti Magdalo Soldiers a nakairamanan ni Navy Lieutenant Antonio Trillanes IV, ken ti Manila Peninsula Siege idi Nobiembre 29, 2007 nga indauloan ni Senador Trillanes.

Iti agdama a panawen, narigat a mangnamnama dagiti agpanggep iti kudeta iti suporta dagiti umili gapu iti kaadu dagiti nangibotos ken ni Duterte itay eleksion. Nangato pay ti acceptance rating ti Presidente iti naudi a survey. Ngem no saan a baliwan ti Presidente ti narugit a panagsarsarita ken estilo ti panangidaulona iti pagilian, ken saanna a matungpal dagiti karina, awan ti papananna a saan a madismaya dagiti mangsupsuporta kenkuana iti agdama.

Napeggad ken dakes ti epekto ti kudeta iti politika ken ekonomia ti pagilian. Amirisen koma a nasayaat dagiti agpangpanggep a mangisayangkat daytoy ta amangan no matungday wenno agsuek ti bumangbangonen nga ekonomia ti pagilian. Nalatak man ti Presidente ita, ngem nasken nga ipangagna met koma ti timek ken kapanunotan dagiti mangdildillaw kadagiti saan a maikanatad a sao ken pangngeddengna tapno magun-odna ti naan-anay a suporta dagiti umili ken agballigi kadagiti tarigagayna para ti pagimbagan ti sapasap a pagilian.#