Dagiti tumatayab iti buyon ni Tata Berto

MAYSA ti Pammoboan kadagiti tallo a barangay iti dayaen ti sentro ti ili a Ballesteros. Naparaburan daytoy iti alog (wenno buyon) a nabaknang kadagiti taraon.  Addada bisukol, leddeg ken birabid. Addada lames a sidingan, gurami, paltat, igat, dalag, ar-aro, ken tilapia. Naglalangto pay dagiti balangeg. Iti dadduma a pasetna, napuskol dagiti ruot a para kadagiti ayup.

Diretso pay laeng idi ti alog. Ngem nagennegenned daytoy idi agbayag. Pinatambakan dagiti indibidual ti pannakabagida. Nagangayanna, nagbalinen dagitoy a pagpupokan iti lames. Naawaganen iti piskeria dagiti paset a pagpupokan. Nagtalinaed ketdi a buyon ti awag iti kalawaanna a nairanta a pagipatalawan kadagiti annak ti lames no dimmadakkeldan.

Maysa ni Tata Berto nga adda buyonna iti Pammoboan. Nagaget ni Tata Berto. Dina ipalubos nga agkaruotan dagiti tambak ti buyon ken piskeriana. Mulamulaanna dagitoy iti natnateng. Kammotit, utong (agbunga ken mapaltongan), tarong ken sili.

Nabubun-as dagiti mula ni Tata Berto. Uray pay no panawen ti kalgaw. Nadam-eg latta ngamin dagiti tambak.  Uray pay no kasta a panagaabbaten ti buyon.

Iti Pammoboan, naidumduma ti buyon ni Tata Berto. Pagdudupudopan daytoy ti nadumaduma a tumatayab. Adda mangngubog, tukling, tangad, kannaway, biding, billit-tsina, billit-tuleng, perperroka, papa, ken salaksak.

Atapen ni Tata Berto a ti kinaimeng ti buyonna ti gapuna. Ti tambakna iti laud a pumaabagatan, naintar dita dagiti kayo ti paleng. Addada pay samak. Napuskol dagiti barangbang iti babaet dagiti kayo.  Sa pay la addada tanubong a naintar iti babaen ti tambak.

Maysa pay, saan a bugbugiawen ni Tata Berto dagiti tumatayab. Bay-anna latta nga agsippayotda kadagiti lames. Bay-anna ida nga agumok iti dayta a paset ti buyonna.

Saanda met a maibus dagiti pupok, kunkuna ni Tata Berto. Nadalus iti tengnga ngem nabalangeg iti igid a dumna kadagiti tambak. Nawaya dita a paglemmengan dagiti lames no agpakaro nga agsippayot dagiti biding.

Isu a kasta la unay ti ay-ayat dagiti appoko ni Tata Berto no kasta a malmalem. Awisenda daytoy iti buyon. Agtutugawda iti rimmuok dagiti bayog iti nagsulian ti piskeria. Ket buyaenda dagiti agkukulangtot a billit iti buyon.

“’Nia daydiay, lilong?” inamad ni Mimil, ti babai nga agtawen iti pito nga apoko ni Tata Berto. Itudtudona ti kabalangegan iti asideg a sanguananda. Maysa a malem dayta ti Sabado.

“Aw-awaganmi iti Tangad dayta, apok,” insungbat ni Tata Berto.

“Tangad? Apay, nalaing nga agtangad, lilong?”

“Atiddog ngamin ti tengngedna, kas makitam, apok. No itangadna, adayo ti matannawaganna.”

“Kasta gayam, lilong.”

“Narapis pay ti bagina. Karantiway dagiti sakana. Ken atiddog dagiti sippitna.”

“Ania ti narapis, apong? Ti karantiway?”

“Narapis, apok, ket panguttongen. Naiingpis wenno nakuttong met laeng ti karantiway.”

“Apay nga adda dita kabalangegan, lilong?”

“Agsisiim iti taraonna a lames, apok. Dagiti atiddog a tengnged ken sippitna ti dakkel a katulonganna.”

“Adda biyyit iti tuktoktayo, iyong,” imbeddal ni Dieydiey, ti agtawen met iti tallo a lalaki nga apoko ni Tata Berto.

Tinangadda nga agaapo ti intudo ni Dieydiey.

“Agsayasaya met, iyong,” ni latta Dieydiey. Nakaragragsak a mangkitkita iti billit.

“Lawlawigan met ti awag iti dayta,” kinuna ni Tata Berto. “Paglainganna ti agsalsala kadagiti sangsanga.”

“Agkaan met iti lames dayta, lilong?” sinaludsod ni Mimil.

“Saan. Igges ti kangrunaan a kanenna.”

Pagammuan, manipud iti sanga ti samak, adda simmippayot a billit. Idi agsubli iti naggapuanna, addan ammalna nga anak ti dalag.

“’Nia daydiay, lilong?’ dinamag ni Etong, ti dose ti tawenna nga apoko ni Tata Berto.

“Biding daydiay, apok,” insungbat ni Tata Berto. “Maris-asul ti dutdotna. Bassit ngem naparagsit. Nalaing nga agsiput iti kanenna.”

“Apagbiit, addan kanenna, lilong.”

“Itay pay daydiay nga agsisiim. Manmano nga agpaltos! Siguraduenna ti tunggal isisippayotna.”

“Ibusennan, a, lilong, dagiti pupokmo,” kinuna ni Etong. “Agpagatangakto iti aramidek a pagpalsiit.”

“Saan, apok. Saanmo a rangranggasan dagiti tumatayab. Dakkel ti akemda iti nakaparsuaan.”

“Ngem agibus met kadagiti lames, lilong…”

“Agpapan pay, apok. Ken maysa, dinto maibus. Mano met laengen ti kanen ti maysa a billit iti agmalem?”

DINALAPUS ti sagubanit ni Tata Berto. Agdua lawasna iti ospital. Mailiwanen dagiti appokona a mapanda iti buyon. Isu a kasta laengen ti ragsak dagitoy idi nakaruaren.

Nagpasiarda manen iti buyon iti dayta a malem. Kimaw a kimaw dagiti lames. Naragsakan ni Tata Berto.

“Lilong,” kinuna ni Mimil. “Apay, awan sa metten dagiti billit?”

Isu pay laeng ti pannakadlaw ni Tata Berto iti dayta. Wen nga agpayso. No nalamiisen ti pul-oy idi, agpadlawen dagiti tumatayab. Ngem saan iti dayta a kanito.

Braaanngggg!!!!

“Ania daydiay, lilong?” immalikeskes ni Mimil ken ni Tata Berto.

Uni ti eskopeta! Saan la ketdi nga agbiddut ni Tata Berto.

“Naala! Naala!” nangngegda a timek. Agtaud iti bangir ti tambak a yan dagiti paleng.

“Aggiankayo ditoy, apok,” kinuna ni Tata Berto. “Adda laeng mapanko kitaen. Urayendak.”

Tinarengteng ni Tata Berto ti agpalud a tambak ti piskeriana. Bimmaet kadagiti paleng. Timman-aw iti kadulonna a buyon. Adda dua a barito a nangtaraigid iti bangir ti tambak. Adda iskopeta ti maysa idinto a nakabitbit iti natayen a billit ti maysa. Panagkitana, uppaten a billit dagitoy.

“Babbarok,” kinuna ni Tata Berto. “Dakayo ‘diay nagpaltog?” inamadna uray masinunuonan nga isuda.

“Wen, lilong!” kinunada. “Apay?”

“Saanyonto koman nga ul-uliten,” kinunana.

“Apay met?” kinuna ti nakaeskopeta. Adda dangdang-as ti panagsaona.

“Saanko a kayat a dangranyo dagiti tumatayab.”

“Billit laeng, maiparit pay?” kinuna met ti nakaiggem kadagiti napaltoganda a billit.

“Wen, billitda laeng. Ngem dida maikari a madangran!”

“Ania daytan… Billit, iparitmo pay!”

“Daytoy koman ti maudi,” kinunana ketdi. “Diakon kayat a maulit pay. Addakayo iti pannakasolarko!”    

Tumanabutob dagitoy nga immadayo ken ni Tata Berto. “Adda linteg a mangipawil ti mangdangran kadagiti ayup!” impakamakamna. “No didak denggen, ipatiliwkayo!”

Nagbalin a naliday dagiti appoko ni Tata Berto kadagiti simmaruno nga aldaw. Awanen dagiti tumatayab. Napabutnganda la ketdi.

“Agsublida pay ngata, lilong?” dinamag ni Etong. Nakalibbi met ni Mimil a nagpasaklot ken ni Tata Berto. Pagna met a pagna ni Dieydiey iti asidegda. Malem manen. Addada nga agaapo iti sirok dagiti bayog.

“Mabayagan pay siguro, apok,” kinuna ni Tata Berto. “Nakaro ti nakapay-anda. Dagiti billit, panawanda ti disso no mariknada nga agpeggadda. Ket sadanto la agsubli ‘ton awanen dayta a pagpeggadanda.”

“Kasano a maammuanda a didan agpeggad?”

“Naynay nga adda met la mangsarungkar iti disso a naggapuanda. Daytoy ti mangipadamag kadakuada. Ngem no kastoy a permi latta ti panagpalsiit dagiti ubbing, ken panagiskopeta dagiti nataengan kadagiti billit iti asideg ti buyontayo, ad-ada a maibayag ti panagsublida.”

Ad-addan ti liday dagiti agkabsat a Mimil ken Etong.  

Maysa, dua, tallo a lawas ti naglabas. Awan pay a nagsubli dagiti tumatayab. Nagbalin a makabulan. Dua bulan. Tallo bulan. Agingga a dimteng ti krisis iti sangalubongan. Nagraira ti bayrus a naawagan iti COVID-19.

Naparitan ti panagruar dagiti umili. Awan metten ti adu a panaguummong. Nagbalin a naulimek dagiti kalsada, baybay, ken purok kadagiti away.

INKUYOG ni Tata Berto dagiti appokona iti dayta a malem. Agbanniitda iti buyon iti sidada.

Dua ti intugotda a banniit. Saggaysada ken ni Etong.

Saanda pay a nagbayag a nakatugaw iti sirok dagiti bayog idi adda nagpapayakpak iti kabalangegan iti tengnga.

“Billit, lilong… billit!” maay-ayatan ni Mimil a nangitudo kadagitoy.

Idi kitaen ni Tata Berto, billit nga agpayso. Mangngubog kada tukling! Naragsakan ti unegna.

“Nagsublidan, lilong!” uray la naidisso ni Etong ti banniitna.

Pagammuan, iti tuktok ti paleng, timmayab ti maysa a billit.

“Ania daydiay, lilong? Damok a makita!” sinaludsod ni Etong.

Minira ni Tata Berto ti nasao a billit. Agturong iti asidegda. “Puek… wen, puek!” kinunana. “Ita man pay nga adda puek! Nabayagen sipud daydi kinabarok a naudik a pannakakita iti kasta a billit!”

“Yeeeeeyyyy! Adda manen sabali a billit nga ammok!” inlagtolagto ni Mimil.

Ket naragsakda nga agaapo a nangbuybuya kadagiti sabsabali pay a tumatayab a nagruar iti kapalalengan. Ken iti rimmuok dagiti tanubong.


READ MORE SHORT STORIES: