Footer

Dayaw ken Pammadayaw

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Iti panangawat ti pammadayaw iti aniaman a pasalip ti literatura ket maysa a dayaw. Maibilang a saan a magatadan nga addang ti balligi..

Mas lalo pay a dakdakkel ti gatad ken kaipapananna ti pannakaipaay ti pammadayaw saan nga iti pasalip no di ket gapu kadagiti sinurat a dinto magatadan – a nangited ti dur-as ti literatura, panagbalbaliw ti gimong a paggargarawan, baro a panirigan ken dadduma pay.

Nupay makuna a dakkel a dayaw ti pannakaipaay iti pammadayaw, adda met mannurat nga agkedked nga umawat iti pammayadaw a naikari koma kenkuana gapu kadagiti sinursuratna.

Sinurattayon iti naminsan iti panagkedked ni Edgardo M. Reyes a nangawat kadagiti pammadayaw nga agpaay koma kenkuana. Immuna a pinagked-kedanna nga inawat ti pammadayaw manipud iti Francisco Balagtas Award a maipaay laeng kadagiti mannurat a nakaited iti naisangsangayan a gapuanan iti panagsuratan. Iti maikadua a gundaway, saanna manen nga inawat ti pammadaway manipud iti Komisyon ng Wikang Filipino. Ti rasonna, saan a maikari nga umawat kadagitoy a pammadayaw ta ti maysa a mannurat ket agnanayon nga agsursuro iti panagsuratan.

Uray ni Ernest Hemingway ket daytoy met ti naibagana a panirigan: “Agsursurotayo amin iti panagsuratan ket awan ti maibilang a master.” No apay a nakuna ni Hemingway daytoy, nalabit, wen, gapu iti kinalawa dagiti nagennegenned a turongen ti literatura. Saan a maymaysa no di ket nakaad-adu. Adda pay dagiti saan pay a napadur-as, mapadpadur-as, agkalkalaegan ken dadduma pay a turongen wenno adakan.

Itoy a panirigan ni Hemingway ket maipada met laeng iti panirigan dagiti dadduma a nalatak a mannurat a saan a nangawat wenno nagkedked nga umawat iti pammadayaw.

Saan a nailaksid ditoy ti Nobel Prize for Literature – ti kalatakan a mangipapaay iti pammadayaw iti asinoman a nakaited iti dur-as, baro a kapanunotan, impluensia, ania man a puli ken nasion iti nagtaudanna. Ngem adda dagiti nagkedked nga umawat iti pammadayaw.

Di inawat da Boris Pasternak ti USSR ti pammadayaw ti Nobel Prize for Literature idi 1958. Kasta met a nagkedkedan ni nalatak a mannurat ti France, Jean-Paul Sartre ti pammadayaw idi 1964.

Apay a nagkedkedda nga umawat?

Kinuna ni Jean-Paul Sartre, a founder ti philosophical movement nga Existentialism: “A writer must refuse to allow himself to be transformed into an institution, even if it takes place in the most honorable form.”

Ta agduma kano no impirmanan ti naganna a Jean-Paul Sartre iti Jean-Paul Sartre, Nobel Prize Winner. Daytoy ti paniriganna.

Ta ania, aya, ti nagdumaan ti dayaw ken pammadayaw? Maibuksilan ti sungbat ken nalawag a rason iti nagbatayan ni Jean-Paul Sartre.

Nupay adu ti nagan a maibilang a kas maysa nga institusion iti tay-ak nga inadakanna, ken mangibilang a maysa a naisangsangayan a gapuanan wenno tugot, saan a bigbigen daytoy a panirigan dagiti adda pagbatbatayanda a prinsipio.

Iti biang ni Boris Pasternak, ti pannaka-pressure ti seguridadna babaen ti pagilianna. Saan a palubosan ti USSR nga awatenna ti pammadayaw. Ta no bilang ipapilitna ti umawat, mapapanaw iti pagilianna a maysa a sosialista. Kinaykayatna a saan nga inawat ti pammadayaw a Nobel Prize for Literature.

Ni Boris Pasternak ti makin-surat ti nalatak unay a nobela a “Dr. Zhivago.” Adda met iti ikuttayo ti autobiographyna a napauluan ti “I Remember” a nagad-adawantayo kadagiti immunan a sinursurattayo maipapan iti literatura.

Iti tay-ak ti literatura, nagduduma dagiti panirigan. Idinto ta adu dagiti mangayat nga agukkon kadagiti pammadayaw tapno rumagpat ti naganda a kas institusion, adda met dagiti saan a mangayon kadaytoy a panirigan. Mangipaneknek a ti literatura – ket maysa a misterio.

Adda dagiti mangayat nga agbiahe iti adu a bagahe, idinto ta adda met mangayat nga awan a pulos ti awitenna; ngem iti panagdaliasat iti biag, dagiti nagapuanan ket agserbida a kas pakalaglagipan, ta isuda dagita ti tugot – nga iti naminsan, limmasatka iti dana a maaw-awagan iti biag nga addaan kaipapanan.#