sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Daytoy Keytotwelv a Kunkunada

Sinursuran: Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Tuloyna)

Kasta met nga adda mangidiaya iti wine making, salt making, beauty care, horticulture, furniture making, bread and pastry making, kdpy. Depende iti adda a resources iti asideg ti pagadalan. Aktual amin ditoy dagiti maammuanda. Saan laeng a theory. Mapadasanda ti umno a panagaramid iti arak manipud iti tata wenno ania pay a mabalin nga aramiden nga arak. Wenno agaramid iti asin. Wenno agaramid iti table, cabinet, ken dadduma pay a furniture.

Ket apaman nga agturposda, mabalindan ti agsapul iti panggedan. Saanto metten a makuna a minor-da ta disiotsodanto metten. Bigbigento dagiti pagaplayanda dagiti iggemda a diploma. Di kad’ dakkel a katulonganto idan?

Sublianta, ‘Mare, ‘tay nakunak a basic subjects. Gapu ta alaendan daytoy iti senior high school, di kad’ libren. Saanmon a bayadan ta free ngarud ti agpabasa iti hayskul. No ngay innala dagitoy dagiti ubbingtayo iti kolehio? Mano ti per unit itan? Dayta dua tawen a basic subject-da iti kolehio, maalada a libre! Dim’ pay kayat?

Apay, dagiti laeng nasaok ti maidiaya iti senior high school? Saan, ‘Mare. Adda met dagitay mangi-offer iti academics kas iti STEM nga strand wenno Science and Technology, Engineering ken Mathematics. No dagitoy ti pagduyosan ti anakmo, ditoymo nga iserrek ida. Maisaganada ditoy nga agbalin nga inhiniero, doktor, maestro, kdpy. Addada pay mangidiaya iti Journalism ken Humanities. Ken adu pay.

Kayatna a sawen, ‘Mare, maipokus met laeng dagiti annaktayo ti panagbasada ta daytay pagduyosanda ti serkanda wenno adalenda. A no malpasda, sigurado a sisasaganadan a sumango kadagiti karit ti biag. Addan igamda a mabalinda nga isapul. Mabalindan ti agaplay iti panggedan no saanda a kayat ti mangipatakder iti bukodda a negosio.

Sakbay pay a malipatak, ‘Mare, ket ‘tay nasaok itay a globalisasion.

Ad-adalenen dagiti ganggannaet, kangrunaan dagiti kaduatayo iti Abagatan-a-Daya ti Asia, ti lengguahetayo. Saan laeng a ti Filipino ti kayatko a sawen. Uray pay ti Ilokano. Ken sabsabali pay a lengguahe iti pagiliantayo.

Isu nga impatungpal ti gobierno ti pannakaibudi dagiti nakayanakan a lengguahe iti panagsursuro dagiti ubbing (daytoy ‘tay MTB-MLE) iti Grado Uno agingga iti Grado Tres. Addang daytoy tapno tagipatgenda ti nabaknang a lengguaheda. Asino pay ngamin, aya, ‘Mare, ti mangipateg iti lengguahetayo no di datayo met laeng?

Mamati dagiti nagsukisok nga ad-adda a maiyebkas ti ubing ti ideyana no ipeksana daytoy iti nakayanakanna a lengguahe. Ditoy, matenneb ti utekna a mangbukel, mamagsilpo kadagiti rasonna a mangparissik iti siribna. Saan laeng a dayta—kas nakunan, tulbek met daytoy nga ipategna ti kabukbukodanna a lengguahe.

Di kad’ nagsayaat dayta, ‘Mare? Mataginayon ti lengguahetayo!

Sa adalen pay dagiti ganggannaet! Di ad-addan a nagsayaat.

Ti laeng adatna, itay nabiit, nariing manen ti pannakaipasurot koma ti Ortograpia nga Ilokano (OI) iti Ortograpiyang Pambansa (OP). Kayatda manen a riribuken ti establisadon a lengguahetayo. Konsultasion dayta a napasamak iti siudad ti Vigan ngem kasla nailimed daytoy ta saan met a nabagaan dagiti maseknan a tao ken nadumaduma a grupo a mangibagi iti lengguahetayo. Naimbag ketdi ta naangotan daytoy dagiti mangipatpateg iti Ilokano. Impakitada ti pingetda a mangilaban iti karbengantayo kas Ilokano.

Ngem apay ngamin, aya, nga adalen dagiti ganggannaet ti lengguahetayo?
Sagudayen daytoy a keytotwelv ti pannakaitandudo ti globalisasion. Kayatna a sawen, mabalin dagiti nagturpos ditoy pagiliantayo ti agaplay iti sabali a pagilian a ka-level-da dagiti aplikante sadiay. Dagiti met taga-sabali a pagilian, mabalinda ti umay agaplay ditoy. Agpapada ti level. Isu nga ad-adalenda dagiti lengguahetayo.

Saankanto ngaruden a masdaaw, ‘Mare, a no adda bakante, kas pangarigan iti eskuela ti elementaria iti barangayyo, adda ganggannaet nga aplikante. Mapalugodanton dagitoy gapu kadayta a globalisasion. Kabaleanda nga isuro dagiti annaktayo, a, ta inadalda met ti lengguahetayo (nga uray Ilokano). Nakakalkaldaang laeng ta adun kadatayo ti mangibain nga agsao iti Ilokano kadagiti nakaipalladawantayo nupay ammotayo met nga Ilokano dagiti kapulpulapoltayo.

Kayatmo ngarud ita, ‘Mare, a maud-udi ti anakmo? Awanen ti papananna no di kasta. Isu a masapul ti sumurot iti agus a makuna. No kayatmo a mangged ‘ta anakmo iti sabali a pagilian, masapul nga adalenna dagiti lengguahe ti panggepna a papanan a pagilian. Tapno dinto maudi kadagiti padana nga aplikante. Kasta ti maysa a turongen daytoy a keytotwelv!

Ngarud, ita pay laeng, masapul a kitaemon ‘ta anakmo, ‘Mare. Siputam, adalem no ania dagiti pagduyosanna tapno ammom no anianto ti rumbeng a serkanna inton ag-senior high school ken agkolehio no kayatna pay nga ituloy iti nangatngato nga adal ti nalpasna.

Ta apay? mabalin a saludsodem, ‘Mare.

Wen, a, ta narigat met no ma-failed daytoy. Di kad’ nayon a tawen a talaga ti panagpabasam?

Ammom ngamin pay, ‘Mare, addan dayta bilin ti Departamento ti Edukasion, maipanggep iti e-class record. E, as in electronics! Wen, online-to kanon ti class record. Ti obraen ni Mam wenno ni Sir, ikargana laeng dagiti iskor ken awtput ti anakmo iti internet. Makaammonton ditoy nga agkompiut. Oras a napanen ‘ta score, saanen a mabalin a baliwan. No agparangto a failed ‘ta anakmo, ditakan. Saanmon a mabalin ti makipatang kada sir wenno mam.

Nakadadanag, ‘nia, ‘Mare? Awanton dayta uso a human factor tapno makapasa dagiti ubbing. Saanmonton ti mabalin a pasuksokan, kas iti naynay nga ub-ubraem, dagiti mannursuro tapno ipasada laeng ti anakmo. Saandan a mabaliwan ti nalpasen a nakompiut.

Masirsirmata pay ngarud itan, ‘Mare, a baka kadagiti masungad nga aldaw, saanton a dagiti pagadalan ti mangted iti card wenno permanent record ti maysa nga ubing. Tinto mismon nga ubing wenno dagiti nagannak kenkuana ti mangi-download kadagitoy iti internet. Siempre, adda password ti tunggal maysa. Ania ti ammotayo no dayta numeroda (LRN wenno Learner’s Registration Number) ti agbalinto a password-da?

Wen, adu ti mabalbaliwan iti taray ti Edukasion iti pagiliantayo gapu kadayta a keytotwelv, ‘Mare. Ngem mangnamnamatayo a para iti pagimbagan dagiti annaktayo. Kitaentay’ ngarud dagiti annaktayo.

Ta nangrugin ti pannakayimplementarna. Matdatayo a sumurot iti agus! Amin a taltalanggutangenda iti dalan, awan papananna no di masolusionanto. Ti napateg, ipinget dagiti lidertayo ti panagballigi daytoy a programa.#