sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Daytoy lubong a new normal

NEW NORMAL. Dayta ti awag iti baro a lubong a serkantayo. Lubong a pinaltuad daytoy bayrus nga inawagan dagiti eksperto iti COVID-19.

Ngem ania kadi daytoy a lubong?

Idi damo a bumtak  ti bayrus, kaaduan ti nangipato a nalaka a maparmek daytoy. A saan nga agsaknap iti sangalubongan. A saan a mangpilay iti ekonomia. A saan a mangkettel iti adu a biag. Ken adu nga… a saan…!

Isu a kasta la unayen ti pannakakellaat dagiti pagilian iti nagdaras a panagraira ti bayrus. Naladawen ti panangserrada kadagiti pagruaran ken pagserkan. Nakastreken ti bayrus iti nganngani amin a suli ti lubong.

Isu a nupay nag-cancel dagiti pagilian kadagiti international flights-da, saanen a nalapdan ti bayrus iti panagwarasna.

Maysa ditan ti pagiliantayo. Bulan pay laeng ti Enero idi ikankannawag ken kidkiddawen dagiti nadumaduma a grupo ti pannakaipawil koman ti iseserrek iti pagilian dagiti ganggannaet. Aglalo dagiti nagtaud iti Tsina a maatap a nagramutan ti bayrus, kangrunaan iti siudad daytoy a Wuhan.

Ngem saan a naipangag ti kiddaw.

Impalangguad, mabalin a kunaentayo, dagiti maseknan a saan kano pay a nakastrek ti bayrus iti pagilian. Ken saan a pakadanagan ta nainget dagiti maipatpatungpal nga addang iti pannakasalaknib ti tunggal maysa.

Kadagti kano pay laeng pantalan ken eropuerto, adda ditan ti pannakabantay nga ibagbaga dagiti lidertayo. Matsek-ap dagiti sumrek no adda sintomasda a kas koma iti gurigor.

Nalaka laeng nga awaten no apay a kasla aleng-aleng laeng ti gobierno ti kiddaw dagiti dadduma a kailian. Iti benneg ti ekonomia, dakkel a banag daytoy. Dakkel a pukaw iti benneg ti turismo.

Ket maysan nga istoria ti simmaruno a napasamak. Nakastrek ti bayrus, nagwaras, nagraira ket itan maysan daytoy a pandemia.

Nakitatayo iti las-ud laeng ti dua a bulan no kasano ti bungana iti tunggal maysa kadatayo. Saan laeng a buteng, aliaw wenno aligagaw ti immapay kadatayo. Naimatangantayo no kasano ti panagrigat dagiti kailian aglalo la unay iti Kamaynilaan a dupudop dagiti tao.

Nayetnag ti Enhanced Community Quarantine (ECQ). Naparalisa dagitti pagtataudan ti pagbiag. Adu ti nagbisin. Adu ti nangnamnama lattan iti (i)duol ti gobierno kadakuada. Nagsasanga payen nga isyu ti pinarnuay ti ayuda wenno dayta Social Amelioration Program (SAP). Uray payen dagiti tulong a nagtaud kadagiti probinsial, munisipal ken barangay nga agpang.

Ngem saan a nagpatingga iti ECQ ti parikut. Iti laksid ti pannakairuar ti bilion a pondo, nagtalinaed ti pangta ti bayrus. Nga agingga iti agdama, adda latta dita ti panagngato ti bilang dagiti biktima.

Ania man a pagbagasan, kas kunada, makidkidan met no kasta la unayen ti pakanen a ngiwat. Isu nga in-inut, naipan iti General Community Quarantine (GCQ) dagiti dadduma a siudad ken probinsia, aglalo dagitay saan unay nga apektado ti bayrus.

 Idinto a kalpasan ti pannakapawayway ti ECQ kadagiti dadduma a lugar, nayetnag kadakuada ti Modified ECQ.

Kadagitoy a baro a klase ti Community Quarantine iti pagilian, nakitatayo ti in-inut a panaglukay ti gobierno. Pinaluktanna dagiti negosio. Immadu dagiti nakaruar a kailian kadagiti pagtaenganda.

No apay a kasta, nupay adda ditan ti rinibu a biktima ti bayrus, narikna la ketdin ti gobierno ti pannakakaud ti pagbagasanna. No saan pay laeng nga aglukat dagiti negosio, pagtaudan ngarud ita ti ipaayna pay a tulong kadagiti umili?

Malaksid a makapastreken ti gobierno iti sukat dagiti imbunongna nga ayuda kadagiti apektado nga umili, makissayan payen ti duolanna.

Ta addan panggedan dagiti tao! Saandan a paduduolan pay.

Ngem no kitaentayo, kas kuna dagiti eksperto iti Unibersidad ti Pilipnas, no di madisiplinaan dagiti kailian, mabalin nga umabot kano iti 24, 000 ti bilang dagiti kaso ti COVID-19 itoy a bulan ti Hulio.

Wen met ngamin. No kaano pay a rinibu, sumagpaten a 13, 000 ita a masursurat daytoy, ti kaso, isu pay ti pannakapalubos dagiti umili a rummuar kadagiti balbalayda. No kasta ngarud, adda dita ti pangta ti maikadua a bikag (2nd wave) ti bayrus.

Ala, wen, adda ipatungpal ti tunggal establisimiento nga addang a mangsalaknib iti tunggal maysa. Ngem iti ruar, saan la ketdin a maobserbar dayta kunkunada a social distancing.

Kuna man dagiti agpalpaliiw, kayat dagiti otoridad nga ikondisiondatayo nga agbiag a normal iti tengnga ti pangta ti bayrus.

Daytoyen ti new normal a kunada. Adda ditan ti parikut iti bayrus, narigaten a kontrolen. No agtalinaed a di agtrabaho dagiti umili, madalupo met ti ekonomia. Isu a napipia a biagen ti ekonomia.

Dagiti umili?

Ay, kasla man ‘tay kunkuna dagiti Anggalog: matira ang matibay. Bahala kayo sa buhay ninyo!

Gapu iti dayta, agbalinen a paset (normal) ti aginaldaw a panagbiag, ti panagsuot iti facemask, panagdaldalus ken social distancing no kayat a saan a maakaran iti bayrus.

Ti Panagtrabaho iti Pagtaengan (Work From Home), agbalin metten a normal. Kasta met ti saan a pannakapalubos ti amin tapno sumrek iti trabaho. Kas bilin, mabalin a 50% laeng ti mapalugodan a trabahador iti maysa a panggedan. A sublatento dagiti dadduma iti sabali nga aldaw. No innem wenno lima nga aldaw ti serrek iti makalawas, mabalin a dua wenno tallo laengen nga aldaw. Pannakabagi metten dagiti dadduma dagiti sabsabali nga aldaw.

Iti sistema ti Edukasion, makitkti metten a mabalin a normal-to laengen ti makunkuna a home schooling. Aglalo ita ta nasaknap ti panagusar kadagiti nadumaduma a gadgets.

Nupay kasta, dakkel latta a parikut ti online/home schooling ta adu latta dagiti ubbing ti awan ti napia a gadget-na. Wenno narigat ti signal iti lugarda.

Sa pay adda dita ‘tay siguden a parikut—ti kinabuntog ken kinarigat ti signal uray pay kadagiti area nga aksesibol ti internet.

Isu nga itoy a new normal, dakkel met a challenge ti sangsanguen ti Departamento ti Edukasion. Masapul a kitaenna no kasano ti pannakaidanon latta ti adal kadagiti ubbing iti baet ti pangta ti bayrus.

Iti iserserrektayo iti lubong a New Normal, wen, adu ti panagbalbaliw a mapasamak. Panagbalbaliw a di pulos immagibas kadagiti panunottayo iti kallabes.

Dagitoy a panagbalbaliw, karitenna met ti panunot ti tunggal maysa a mangparnuay kadagiti addang tapno agbalin a naannayas latta ti panagbiag (nupay saanen a kas iti sigud). Maparnuay dagiti banag a mangiyaon iti tunggal maysa.

Mapanunottayo pay itan ti kinapateg dagiti banag a saantayo idi nga inkankano. Pagarigan ti nasurattayo a panangipateg koma iti daga. Kas maim-imatangantayo ita, adun a kailian ti nangirugi nga agpartuat iti taraonda babaen ti panangsukayda iti daga. Dagiti awanan bukod a pagmulaan, ay, ket inusardan dagiti ibelbellengda la idi a plastik ken bote.

Wen, adu a panagbalbaliw ti mabalin a mapadasantayo iti baro a lubong a serkantayo. Ngem sigurado la ketdi met a makapag-adjust-tayo. A kabaelantayo.

Kumarapettayo laeng Kenkuana!