sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Dengue!

NAKARON ti pamsaakan ti dengue. Indeklaran ti Departamento ti Salun-at (DOH) ti National Dengue Epidemic. Nasaknap unayen ti outbreak iti nadumaduma a paset ti pagilian. Adun dagiti biktima.

Iti report ti DOH, immaboten iti nasurok a 146,062 ti nairekord a bilang dagiti biktima manipud idi Enero 1 agingga itoy a Hunio 28 daytoy a tawen, doble iti bilang dagiti biktima no maidasig iti pareho a panawen iti napalabas a tawen.

Ti nakas-ang ditoy, nasuroken a 622 dagiti awanan gasat a biktima manipud idi Enero. Nakasaysayang a biag no panunoten. Maysa laeng a bassit nga insekto ti nanggibus iti naranga pay koma a masakbayanda.

Iti report, kadagiti rehion ti Western Visayas ken CALABARZON ti kaaduan ti biktima. Malagip nga iti Calamba ti immuna a nagideklara iti national outbreak iti dengue.

Iti aglawlawtayo laeng, adun dagiti am-ammotayo a biktima ti dengue. Maysa nga anak ti kalugaranmi ti daksanggasat itay nabiit. Napalalo a ladingit ti pamilia ta dakkel ti arapaapda iti anakda nga adda pay laeng iti Grado Uno.

Ngem iti dayta a panaggurigorna, a di impagarup ti pamiliana a na-dengue gayamen, saanen a nakarekober nupay naipakita met a dagus iti ospital. Nagpardas ti panagbaba ti platelet count-na.

Segun iti pamilia ti ubing, dida impato a ma-dengue ti anakda. Inan-annadanda. No mabalin, adda laeng iti uneg ti pagtaenganda ta addada ngaruden report a na-dengue iti purokda. Sa kanayonda a sapsapuan iti lotion a makabugiaw kano iti lamok.

Isu a kasta laengen ti pannakakellaatda idi imbaga ti doktor a dengue ti sakit ti anakda. Nagbalinen a naladaw ti amin ta nagka-internal hemorrhage-sen daytoy.

Awan ngatan ti kasasakitan kadagiti nagannak no di ti ipupusay ti ipatpategda nga anak. A gapuanan laeng ti bassit nga insekto!

Iti agsasaganad a damag maipanggep iti dengue, maalatayo met ti agdanag. Sakbay a nangrugi ti klase itoy a tawen, addadan nagsasaruno a biktima ti dengue iti barangay a nakaisaadan ti pagisursuruantayo. Sa ita a masursurat daytoy, agsasaruno dagiti ubbingmi nga aggugurigor.

Ket dengue kano ti nagdisso kadakuada!

Nupay kasta, agbalbalin laengen a pammatibker iti panunot a mabalin a naala dagitoy nga ubbingmi ti sakit iti mismo a barangayda. Iti ngamin profile dagiti biktima, nagtaudda iti maymaysa a barangay.

No iti koma pagadalan ti nakaalaanda, adda koma met biktima a nagtaud kadagiti tallo pay a barangay a serserbian ti eskuelami.

Nupay kasta, saan latta a kampante ti tunggal maysa kadakami. Inggunamgunammi kadagiti ubbingmi a liklikanda ti agtalinaed kadagiti nasipnget a lugar a paset ti pagadalan— kadagiti al-alad.

Ken kanayon ti panagdalusda kadagiti area-da.   

Itoy a pannakaideklarar ti National Dengue Epidemic iti pagilian, nawaya itan a mausar dagiti lokal a lider ti makunkuna a Quick Response Funds-da. Awanen ti adu a rekititos sakbay a makutida dagiti pondo.

Adda ngarud ita iti ima dagiti lokal a lider no kasano a makatulongda kadagiti biktima. Kangrunaanna, no kasano a matellayda ti panagsaknap ti sakit.

Gapu itoy nga isyu, rimmuar manen ti maipanggep iti Dengvaxia. A no mabalin, segun iti kiddaw dagiti dadduma a doktor, maisubli iti merkado.

Panawen kanon a mausar dagitoy gapu iti panagsaknap ti sakit.

A dagus a tinubngar ti publiko, aglalo kadagiti pamilia dagiti maatap a biktima ti Dengvaxia. Isuda a nangnamnama a mayadayo ti anakda iti dengue no mabakunaanda. Ngem isu pay gayam ti nagbalin a mitsa ti biagda.

Ket daytoy ti saanen a kayat a mapasamak ni Atty. Persaida Acosta, abogado dagiti biktima ti Dengvaxia. Nalawag kano iti inwayatda nga imbestigasion a dakkel ti ebidensia a mangitudtudo a ti bakuna a Dengvaxia ti nangiduron iti peligro ti biag dagiti inosente a biktima.

No mapalubosan iti merkado daytoy a Dengvaxia vaccine, kayatna a sawen a maawan iti kaipapanan wenno maitanem laeng ti kaso dagiti nagbalinen a biktima. Nagbalinda laeng a guinea pig.

Banag a di ipalubos ni Acosta. Sidadaan latta a mangirupir iti kalintegan dagiti biktima!

Nupay maysan a Nailian nga Epidemia ti dengue, saaan kano pay laeng a panawen a maideklara ti National State of Calamity, segun iti DOH. Saan pay laeng a masapul ti panag-panic. Dakkel pay laeng ti maaramidan tapno saan a kasta la unayen ti panagraira ti sakit.

Kuna ni Francisco Duque II, sekretario ti DOH, mangiruarda iti checklist a masapul a suroten dagiti adda iti baba aglalo dagiti lokal nga opisial ken dagiti mannursuro. Nainget kano ti panangmonitordanto iti iruarda a checklist. Madusa dagiti di agtungpal. 

Kabayatanna, ingunamgunam ti DOH, kabayatan ti pananguray iti checklist, a tungpalentay koma dagitay uppat nga S nga ikamkampaniada. Dakkel ti maitulong dagitoy iti pannakaispal ti biag ti asino man.

Ugalien kano, aglalo ita, ‘tay makunkuna a 4 o’clock habit. No madanon dayta nga oras, agdalus iti aglawlaw. Ikkaten dagiti banag a mabalin a pagitlogan dagiti lamok. Ipempen ida a nasayaat.

Kayatna a sawen, awan pay laeng ti kasayaatan wenno kaepektibuan a pangpaksiat iti sakitno di ti panagdaldalus. Pagaammotayon a kagurgura daytoy dagiti perwisio a lamok. Saan a pabor kadakuada ti kasta nga aglawlaw. Awan ti panawenda a makapagadu no kua.

Saan ngarud laeng a laban dagiti lidertayo daytoy a parikut. Laban ti tunggal maysa kadatayo. Masapul ti pannakipaset iti ania man nga addang dagiti otoridad. Irugitayo iti uneg ti pagtaengantayo.

Dagiti plastik, botelia, konteyner, lata ken goma, no awan ti nasayaat a pangibellengan, apay a di usaren a pagmulaan. Urban gardening a makunkuna. Makatulong la ngaruden iti problema, makaparnuaytayo pay iti nasustansia a kasapulan ti kameng ti pamiliatayo.

Nalabit a kunaen manen dagiti dadduma a perwisio laeng ti panagmulamula kadagitoy a nagawangan. Adu ti trabaho a masapul nga asikasuen.

Ngem adda laeng dayta iti panangimanehar iti oras. Saan met a kasta kadakkel ti oras a masapul iti panangmantiner iti maysa a garden. Dakkel pay ketdi ti maitedna a pagimbagan iti salun-at. Segun kadagiti researcher, stress reliever kano ti panagmulamula.

Madim pay kayat?

Ala, intayo ngarud agkaykaysa a mangpaksiat kadagiti lamok. Nasaysayaaten a kasta nga agling-ettayo nga agdalus ngem ti agleddaangtayto gapu ta nagbalin a biktima ti ipatpategtayo iti biag.

Panunoten laengen ti imbag nga itden ti pannakipagmaymaysatayo kadagiti lider a mangpaksiat iti sakit.

Awan met ngata ti narigat nga aramid no adda panagtitimpuyog ti tunggal maysa. Iti udina, agkakabsattayo a masapul nga agbibinnadang.

OK ngarud. Paksiaten ti dengue! Let’s DOH the 4 o’clock habit! ●