Dimo paidaman ta bagi: manganka latta! (Maudi iti dua a paset)

Salaysay ni Jobert M. Pacnis

                  

Ngem mabalin a damagentayo: Apay ngarud nga adu latta dagiti high blood, mais-istrok, obese, ken diabetes? Kasta metten dagiti agkurkurang iti nutrision ti bagida?

Simple laeng ti sungbat. Gapu iti wagas ti panagbiagtayo. No saantayo nga aktibo, ditay’ marikna ti bisin. Ngarud, bassibassit ti ipaunegtayo. No kasta, kasano ngarud nga umisu ti nutrision a maitedtayo iti bagitayo?

Dagiti pay agtitikkuong lattan, wenno inactive ti biagda, napnuanda iti pampanunoten. Stressed-da! Ket tapno maikkat ti dudukotda, ti mangan ti umuna a mapanunotda. Dayta la aglukalukat iti ref tapno agkitada iti mabalinda a kanen pangpalabsanda iti oras. Ti yanna nga adat, imbes a pagsayaatan ti bagida ta adu ngarud ti ipaunegda, makadakes met daytoy. Gapu dayta ti saan a nasayaat a panagtrabaho ti metabolismo ti bagida ta ania ngarud ket stressed-da met. Pagangayanna, maurnong dagiti impaunegda a kas taba isu a kasta la unayen ti kinalukmegda. Di met mawatwat dagitoy tapno agbalin koma nga enerhia a kasapulan ti bagi.

Segun iti maysa a siruhano, ni Dr. Dwight Lundell, inadmitarna ti dakkel a biddut a maar-aramid iti tay-ak ti medisina. Natakuatanda nga awan pakainaigan ti panagngato ti kolesterol iti sakit iti puso. A no naduktalan a nangato ti kolesterolmo, paritandaka metten a mangan kadagiti nataba ken masapul payen nga agtomarka iti pagpababa iti kolesterol.

Ti kano agpayso, dagiti sakit iti puso ket bunga ti panagletteg (inflammation) kadagiti diding dagiti urat a kumamang iti puso. Dagitoy a panagletteg ket bunga met dagiti ganggannaet a maipapauneg iti bagitayo. Saanen a rumbeng a dakamaten no ania dagita a ganggannaet.

Ngem kas nasaon, dagitoy a ‘ganggannaet’ saanda a mangparnuay iti panagridirid dagiti diding dagiti urat wenno panagletteg no nasayaat ti panagkuti ti sistema ti bagitayo. Maiballeng la a maiballeng dagitoy. Ta daytoy inflammation, wagas met ti bagi tapno atipaenna dagiti sabidong a sumsumrek iti bagi. Ngem no naynay metten a mapaspasamak, ta saantay’ metten nga inggaan ti ma-stressed, madadael ti siklona (inflammation) ket dumteng ti panawen a saannan a mailasin dagiti nasayaat ken dakes a para iti bagitayo. Ditan a kumpet ti sakit

Tapno di mapasamak ti kasta, saantayo ngarud nga stressed unay. Agwatwattayo ketdi. Ipaunegtayo a siraragsak ti ania man a nakasagana iti lamisaan. Panunotentayo a sagut daytoy ti Namarsua. A dagitoy ket makaipaay iti nagpaiduma a pigsa ken salun-at iti bagi. Think positive!

Inaklon pay ni Dr. Lundell a saan gayam a ti saturated fats dagiti pudpudno a mangpangato iti kolesterol a mangibunga iti sakit iti puso. Ketdi,  ti kinakurangtay’ pay gayam itoy ti mangipaay iti nakarkaro a sagubanit. Nakitada idiay America a daytoy gayam panangiparitda itoy a kita ti taba ti nagpangatuan ti bilang dagiti obese ken addaan iti sakit iti puso idiay pagilianda.

Kamaudiananna, ti ina ni Dr. Morris, pimmusay idi agsangagasut ti tawenna. Sakbay a nagsatan, nagpayawat pay laeng iti pagpabarana nga arak sa kinunana: “No ipanmon, rumbeng nga ipanmo a siraragsak!”

Ala, mangantayo latta ngarud! Di ketdin? Let’s enjoy what we eat! Mangantayo iti ‘nadumaduma’. Yad-adutayo laeng dagiti prutas ken nateng tapno uray pay mangantayo kadagiti iparparit dagiti eksperto, iballeng met laeng ti bagi dagiti dina kasapulan. Ikkatentayo dayta mangidagel nga stress.

Ababa la ti biag. Ngem napintas ti agbiag iti baet dagiti adu a pakabuongan iti ulo nga opisialestayo. Apay ketdi ngaruden a paiturayantayo iti stress a bunga dagiti killokillo nga aramidda? #