Kolum: Dinto agkupas ti Sarita a mangsukit ti intelektualidad | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Dinto agkupas ti Sarita a mangsukit ti intelektualidad

Ania ti maaw-awagan iti well-written story, wenno naurnos ti pannakaisuratna a sarita?

Dayta ti dimmap-aw a saludsod iti mugingko iti innak panangtaldiap kadagiti napalpalabas nga isyo daytoy a kolum. Nasken ngamin a tumaldiap datao kadagiti napalpalabas nga isyo lalo no kastoy a kapator la unay ti writer’s block—ti sakit dagiti mannurat.

Iti innak panangpalabas ti “Dagiti Kapintasan A Sarita Iti Bannawag, Nobiembre 20, 2006-Enero 29, 2007” adda simmalipengpeng iti panunot. Maysa nga inibbatantayo a kari liman a tawen ti napalabas. Kari a nasken a tungpalentayo.

Iti pannakabasatayo iti sarita ni Reynaldo A. Duque a “Maysa nga Aldaw iti Biag ni Amitao”, immapay ti lagip nga adda gayam inibbatantayo a sao wenno kari a subliantayonto daytoy a sarita nga  inawagantayo iti well-written. Naurnos ti pannakaisuratna a sarita.

Insurattayo man idi: “Maysa kadagiti kapipintasan iti pannakaisuratna a sarita iti Iluko. Subliantayto daytoy ta idiligtayo iti pannakaisurat ti “The Masque of the Red Death” ni Edgar Allan Poe.”

Itan nga intay sublian ti sarita. Itan nga intay idilig daytoy inawagantayo a well-written a sarita ni Reynaldo A. Duque iti well-written a sarita ni Edgar Allan Poe a “The Masque of the Red Death.” Well-written, naurnos a pannakaisurat.

Well-written story ti “The Masque of the Red Death” ni Edgar Allan Poe a kas mabasa iti libro a “The Random House Guide To Good Writing” nga inedit ni Mitchell Ivers. (Libro a ginatangtayo idi August 9, 1995 ken ni Manang Chit Quintero, ti nalaing a piksionista ken journalist iti Bangued, Abra. A million thanks, Manang!)

Kastoy man ti structure ti sarita: maysa a traditional (the simplest form of short story).

Kastoy a porma ti pannakaisurat ti “Maysa nga Aldaw iti Biag ni Amitao” a kas iti napaliiwtayo iti intay panangamiris. Pakasaritaan ti tao ken ayup—ngem ad-adda a naisentro ti sarita iti ayup (nuang) ngem iti tao—banag a saan a gagangay a pakasaritaan ta kaaduanna a sarita ti naisentro iti pakasaritaan ti tao.

a)  Exposition – pannakaiparang a dagus ti parikut (ti nuang)—ti kinauyong ti amona—dangranna-parigatenna unay ti nuang a kakaasi nga agar-arado.

Idi basbasaek ti sarita, naiparang a dagus ti parikut. Naisubo a dagus ti paggagaran nga agbasa. Sa kellaat ketdin a naiserrek daydiay agpalpaltog iti billit a lakay. Ne, apay itan a kasta, kunak a dagus. Simmeksek ti panunotko a maysa la ketdi daytoy a paripirip (pre-figure/foreshadowing) ti sarita: nauyong-naranggas dagiti dadduma a tattao kadagiti ayup. Matay la ketdi daytoy a nuang kunkunak ti bagik uray kairugrugik pay la a basaen ti sarita! Ta isu daytoy ti paset ti “panagbasa” a maaw-awagan iti ‘horizons of expectation,’ adda daydiay sisiimen ni reader a mapasamak. Pangpagagar a paset ti sarita ta uray agayabdan iti pannangan wenno ania ditan a klase ti panagayab, dimo ikaskaso wenno yaleng-alengmo laeng dagita ta simreken iti panunot dayta pangpagagar wenno horizons of expectation, nagangganasen ti agbasa ngem dayta ayab; wenno itugotmon iti uneg ti CR dayta basbasaem no dimon mapedped ket agapuran a rummuar ken ‘bumatok’ dayta agralrali-agdemdemo iti uneg ti colon, ket rummuarkanton a napnek a nagbasa ken ‘nagbabasa.’

b) Precipitating events – pannakawarwar ti pakabuklan ti sarita ken dagiti dadduma pay a maidetalie: kas iti labistori da Amitao  ken Dayag (dagiti nuang).

c) Complication – kayat ni Lakay Gusting a pakapon ni Amitao. Kasanon ti arapaap ti nuang a maaddaan iti anak ken ni Dayag? Dakkel a parikut ti nuang dayta!

d) Crisis – ti panagturongda iti kataltalonan a nakaparigatan manen ti nuang.

e) Climax – ti panagibales ti nuang (Amitao) iti amona. Balsenna met ti amona; mapugsatto pay ti bennat ti lastiko, anianto la ketdin iti aanusan ti ayup?

d) Resolution – ti  panagtakder ti nuang iti tapaw ti turod iti agtangeben ti init a nakariknaanna iti naimas a bang-ar—bang-ar ti balligi, ta  nabaelanna a binales ti amona.

Agsipud ta naiparang iti damo ti sarita a naulpit ti tao, isu met laeng daytoy ti udina: naulpit met laeng ti tao. Ditoy a simrek ti paripirip idi damo, ti kinalaing ti lakay a pumaltog ti billit. Pinaltoganna met iti nagbaetan dagiti sara ni Amitao. Ta binales ngarud ti nuang ti amona.

Ngem di imbaga ni author a pinaltogan ti lakay ti nuang. Inladawanna laeng, ta kunatayo, a ti arte ket nasken a maipakita, saan a sasawen. No inladawanmon, saanmon a sawen; kasta met a no sinaomon, saanmon nga iladawan. Ta ti sarita ket bunga ti arte.

(Adda tuloyna)