EDITORIAL: Adda kadi pay kaipapanan kadagiti Pilipino ti kinamartir ni Dr. Jose P. Rizal?

ADDA kadi pay nauneg a kaipapanan kadagiti kaaduan a Pilipino ti panagbalin a martir ti nailian a bannuar a ni Dr. Jose P. Rizal? Adda kadi pay mamaay dagiti adal ken pammatulad nga imbatina kadagiti Pilipino iti agdama a henerasion?

Dagitoy dagiti dua a saludsod a nasken nga amirisen ken sungbatan dagiti Pilipino kabayatan ti panangilagip ti maika-120 a tawen ti panagbalinna a martir babaen ti panangpaltog kenkuana dagiti soldado a Pilipino a kameng ti firing squad sadiay Bagumbayan (Luneta, Manila) idi Disiembre 30, 1896 kalpasan ti panangsentensia kenkuana dagiti Kastila iti dusa a patay gapu iti kaso a rebelion.

Nagduduma a gannuat dagiti naisayangkat iti sapasap a pagilian kas wagas ti panangilagip ti kinamartir ni Rizal, kangrunaan ti pannakayisa ti nailian a bandera ken pannakaidaton dagiti sabong kadagiti monumentona kadagiti nagduduma a siudad ken ili iti Pilipinas. Mismo nga indauluan ni Presidente Rodrigo Duterte ti seremonia sadiay Rizal Park iti batonlagip ti nailian a bannuar.

Nabitay ni nailian a bannuar gapu iti pammabasol kenkuana a gapu kadagiti aramidna ket isu ti nangriing ken nangtignay kadagiti Indio wenno dagiti Pilipino nga agalsa kadagiti Kastila kas insuratna kadagiti nobelana a Noli Me Tangere ken El Filibusterismo. Dagiti sinurat ni Rizal ti nangriing ti nasionalismo ni Andres Bonifacio ken dagiti kakaduana a Katipunero a nangiyusuat ti panagalsa agingga a nagun-od ti wayawaya idi Hunio 12, 1898 iti sakup ti kolonia ti España. Dayta a pagteng ti namagbalin iti Pilipinas nga immuna a pagilian iti Asia nga immalsa iti kolonia ti ganggannaet a pagilian, ken nagserbi dayta a pagwadan dagiti kaarruba a pagilian a sinakup dagiti ganggannaet tapno irupirda ti wayawayada.

Nabigbig ni Rizal idi panawenna kas maysa a henio, naparaburan iti naisangsangayan a kinasirib ken nagduduma a talento ken talugading kas maysa a doctor iti mata, mannurat, pintor, imbentor, sportsman ken mannalon. Kabayatan ti panagpaingna sadiay Dapitan, dinaydayo dagiti adu a pasiente a nagpaagas kenkuana. Nararaem pay dagiti gapuananna kas pintor ken imbentor ken ti kontribusionna iti agrikultura.

Dayta iti gapu nga adda pay dagiti sekta ti pammati a mangibilang ken ni Rizal kas didiosen gapu kadagiti napateg nga adal, pammatulad ken dagiti pampanunot nga impatawidna kadagiti simmarsaruno a henerasion.

Impatawid ni Rizal ti pammatulad a panangayat iti pagilian ken kinamaingel, napudno a panagserbi iti pada a tao. Ngem adda kadi pay kaibatogan dagitoy a pammatuladna kadagiti kaaduan a Pilipino iti agdama a tiempo? In-inuten ti pannakapunas iti kaunggan dagiti adu a Pilipino ti panagayat iti pagilian ken panagserbi ken panagsakripisio para iti pada a tao. Mapukpukawen ti adal nga imbatina a dagiti agtutubo ti namnama iti masakbayan. Maaw-awanen ti kinatured ken kinatibker dagiti Pilipino a mangirupir iti karbenganda kadagiti ganggannaet a mangsakup iti Pilipinas ken mangidadanes kadagiti Pilipino.

Ipaneknek daytoy iti kalidad ken kinatao dagiti adu nga agpapaay iti gobierno. Adu kadagiti natakneng ken makabael a Pilipino ti saan a mayat a tumapog iti gobierno aglalo kadagiti mabutosan a puesto ta ipaidamda nga iburay ti kabaelanda iti sapasap wenno saanda a kayat ti makumikom iti nadagsen a trabaho wenno maalianda gapu kadagiti sulisog ti narugit a sistema ti gobierno.

Uray kadagiti propesional a Pilipino, adu kadakuada ti saanen a makarikna ti kaipapanan ti panagserbi ken pannakipagrikna kadagiti pada a tao nangruna kadagiti napanglaw ken agkasapulan. Adu a doktor ken dadduma pay a propesion ti mangipaidam ti libre a serbisio kadagiti tattao nga agkasapulan ti tulongda. Napatpategen kadakuada dagiti nangato a professional fee tapno maabrotda dagiti adu a ginastoda iti panagadalda.

Mapunpunasen kadagiti agtutubo ti tarigagay ken sirmata nga isuda ti sumaruno a sanggir ken namnama ti pagilian iti dumteng a masakbayan. Ad-addan a maimulmula iti nakem dagiti adu nga agtutubo ti kinamaterialismo ken panangipangpangruna iti bukod a bagi ken pamilia sakbay iti pagilian wenno pada a tao. Adun nga agtutubo ti maiwawa kadagiti dakes a bisio nangruna ti panagaramat ti illegal a droga. Nagbalinen a kadawyan a tarigagay dagiti adu nga agtutubo ken agkabannuag ti makapagtrabaho sadiay ballasiw-taaw tapno makateggedda iti adu.

Mapaliiw pay nga adun dagiti Pilipino, uray dagiti pulis ken soldado, dagiti maamak ken saan a madadaan a mangidaton ti biagda tapno dependeranda ti pagilian iti pangta ti riribuk nangruna kadagiti nabileg a pagilian. Ania ti karirikna dagiti Pilipino iti panangsakup ti China iti teritorio ti Pilipinas iti West Philippine Sea? Adu a Pilipino dagiti sibubuteng a mangtubngar iti panagabusar ken pananggundaway kadakuada dagiti ganggannaet ken uray mismo dagiti kadaraanda.

Iti agdama a tiempo, adu pay laeng dagiti mamati a napateg dagiti pammatulad ni Rizal nga imbatina kadagiti Pilipino. Ngem adu kadagiti mangidadaulo ti saan a makaiyanninaw kadagiti impatawid ni Rizal tapno isuda koma ti sibibiag a pagulidanan ti kinatan-ok ti nailian a bannuar. (Eden A. Alviar)