EDITORIAL: Agkutitayon a mangalaw iti Karayan Abra

Makapariribuk ti naduktalan iti panagadal nga insayangkat ti Saint Louis University (SLU) College of Engineering’s Applied Research and Development Studies babaen ken ni Josephine Aries Dulay, koordinator ti Environmental Research Laboratory a napauluan iti “The Abra River System Water Quality Monitoring” a rimmuar iti Northern Luzon Research Journal idi 2007: saanen a maiyataday ti Abra River para iti domestiko a pannakaaramat gapu ta narugit unayen.

Nagala dagiti nagadal iti sample ti danum manipud iti nadumaduma a lugar a paglasatan ti Abra River kas iti headwaters iti Barangay Guinaoang iti Mankayan, Benguet a kas control sample, agpababa iti karayan iti ruaran ti pagminasan, tailing dam spillway iti rangtay iti Lepanto, Kayan, Gitlangan, Bulaga, Patungkalew, Banoen, Manabo, Bucay, Bangued, Banaoang, Santa ken Caoayan.

Naduktalan a kadagiti outlets ti minas ken dam a pakaibellengan dagiti nagminasan, awan ti uray ania a porma ti biag kadagitoy a paset ti karayan. Napaliiw pay ti kaadda iti makaalarma a toxic substances kas iti nangato ti konsentrasionna a nitrate, dagiti nadagsen a metal a kas iti lead, mercury ken chromium, kasta pay iti cyanide a nangatngato ti konsentrasionda ngem iti accepted limits.

Dagitoy a toxic substances ket masuspetsa a naurnong manipud kadagiti abono, rugit manipud kadagiti industria ken takki dagiti animal kasta met a manipud panag-extract iti balitok manipud kadagiti naminas a bato, isu nga adda nangato ti konsentrasionna a cyanide.

Wen, kaka, polluted ti Abra River ket naglalabbet dagiti makagapu iti panagbalinna a narugit, kas iti iyaadu ti populasion, urbanisasion, panagdur-as ti teknolohia ken panagminas, kasta met iti deporestasion ken panagpukan iti kayo ken panagpuor kadagiti upland a lugar, illegal a panagtarikayo ken panag-tunnel kadagiti pagminasan a makagapu iti pannakaiyanud ti daga ken siltation ti karayan, ken panagaramat kadagiti kemikal a pestisidio, herbisidio ken ganagan dagiti mannalon iti asideg ti karayan.

Kinuna ni Dulay a nupay makasugat-rikna ti natakuatan iti panagadal iti Abra River, napateg a maammuan ti kapasidad ti karayan nga umawat kadagiti rugit a maibelbelleng ditoy ken tapno makarekobre ken makabael a mangtungpal iti produktibo ken makasustener-biag nga annongenna.

Insingasing ni Dulay ti pannakakali ti Abra River, pannakaipakat ti radikal a panagbalbaliw iti wagas a panagminas, istrikto a panangiyimplementar ti gobierno kadagiti paglintegan iti aglawlaw ken iti panangaramat dagiti kompania ti minas kadagiti adda a teknolohia para iti pannakaagas iti nakontaminar a presko a rabaw ti danum, pannakaipabassit ti metal ken iti pannakakontrol, pannakaidulin ken pannakaaramat a nasayaat dagiti mine tailings.

Ti saludsod: adda kadin maiyus-ussuat kadagitoy a singasing? Kaanonto nga agriing dagiti agtuturaytayo iti agdadata a kinapudno a matmatayen ti Karayan Abra?#