Footer

EDITORIAL: Akem ti Commission on Human Rights

APAY a ti Commission on Human Rights ket dagiti laeng pannakaabusar ti kalintegan dagiti pribado a tattao agraman dagiti kriminal ti iruprupirda? Apay a dagiti laeng panagabusar dagiti polis wenno soldado ti im-imbestigarenda? Apay a saanda nga imbestigaren dagiti pribado a tattao no isuda ti agabuso kontra kadagiti pannakabagi ti linteg, militar wenno ahente ti gobierno?

Dagitoy ti adu a saludsod ken pammabalaw dagiti dadduma nga agserserbi iti gobierno ken pribado nga umili iti CHR kas ahensia ti gobierno nga akinresponsibilidad iti pannakaitandudo ti kalintegan ti tao kontra iti panagabuso. Dagita a kritisismo ti laklak-amen ti CHR iti agdama nga administrasion ken ibatbato kadakuada ni Presidente Rodrigo Duterte ken dagiti kaaliadona iti politika.

Manipud idi nangrugin ti nadara a kampania ti administrasion maikontra ti panagraira ti illegal a droga iti pagilian ket aktibon ti CHR a nangkondenar kadagiti adu ken agsasaruno a pammapatay kadagiti police operations, summary executions ken extra judicial killings. Aglaklak-am ni Chito Gascon, CHR Chairman ken dagiti kakaduana iti komision kadagiti dakes a kritisismo ti Presidente ken dagiti kaaliadona gapu ti panangkondenarda kadagiti pannakalabsing ti kalintegan ti tao iti agdama nga administrasion.

Ti House of Representatives ket inyalokaranda ti CHR iti 2018 Annual Budget a P1,000 gapu ta patien dagiti 119 a kongresista a nagaprobar a saan a naannong ti komision ti akemna, uray kimmontra dagiti 32 a kongresista. Kinanunongan ti Presidente ti pangngeddeng dagiti 119 a kongresista. Iti pannakaiyalokar ti bassit a budget ket kayarigannan ti panangwaran ti komision.

Dakdakkel met ti gatad nga inyalokar ti Senado para iti CHR 2018 Annual Budget ta agdagup daytoy iti P678 Million. Impasingked dagiti adu a senador ti panangaprobarda iti tumutop a budget ti CHR tapno maakem ti komision ti annongenda kas intuyang ti Konstitusion ti pagilian.

Maibilang ti CHR kas “Konsensia ti Gobierno” a natudingan a mangsaluad ti panagabusar dagiti agpapaay iti gobierno iti kalintegan dagiti pribado nga umili. Nainaw ti pannakabuangay ti CHR kalpasan ti pannakapadisi daydi Presidente Ferdinand Marcos kabayatan ti EDSA People Power Revolution idi Pebrero 22 – 25, 1986 gapu kadagiti adu a panaglabsing ti kalintegan ti tao idi panawen ti Martial Law ken diktadora.

Nabukel ti CHR kas sagudayen ti Artikulo XIII, Seksion 17, ti 1987 Constitution, ken buklen daytoy ti maysa a chairperson ket uppat a miembro a kaaduanna ket abogado. Kalpasan ti pannakabukel ti CHR ket nagbalin nga aktibo ti komision iti panangitandudo ti kalintegan ti tao. Naisuro kadagiti polis, soldado, jail officers ken dagiti agserserbi iti gobierno ti kinapateg ti pannakarespeto ti human rights.

Babaen ti kinaaktibo ti CHR kadagiti naglabas a tawen, napabassit ti bilang dagiti naireport a pannakaabusar ti kalintegan dagiti tattao. Saan a naan-anay a napukaw ti pannakalabsing ti kalintegan dagiti pribado nga umili babaen kadagiti lokal nga opisial ken kadagiti police and military operations nangruna kadagiti anti-insurgency campaign ti gobierno kontra kadagiti rebelde a komunista ken Muslim. Adda latta dagiti reklamo ti pannakalabsing ti kalintegan ti tao kadagiti napalabas nga administrasion manipud 1987 agingga iti agdama a panawen.

Idi panawen ni Arroyo idi 2009, inimbestigaran ti CHR iti panangidaulo idi ni agdama a Senator Leila de Lima kabayatan ti panagakemna kas CHR chairperson iti pannakainaig ti agdama idi a Davao City Mayor Rodrigo Duterte iti Davao Death Squad a vigilante group a maatap a nagisayangkat kadagiti adu a pammapatay. Naisardeng ti imbestigasion gapu iti saan a pannakikaysa ti lokal a gobierno iti Davao City.

Mapapati a dayta ti namunganayan ti riri da Duterte ken De Lima a nagtinnag ti pannakaidarum ken pannakabalud ti senadora gapu iti pammabasol a pannakainaigna iti kaso ti illegal a droga idi isuna pay ti Justice secretary idi panawen ni Aquino.

Namin-adun nga impeksa ti Presidente ti suronna iti CHR ken dagiti human rights advocates gapu iti pammatina nga ad-adda a kankanunonganda dagiti kriminal, imbes a dagiti agpapaay iti gobierno. Uray dagiti dadduma a senador ken kongresista ket saanda a maawatan ti pudno nga akem ti CHR a napusgan a mangirupir ti karbengan dagiti pribado nga umili nangruna dagiti awanan-gaway manipud kadagiti agserserbi iti gobierno a mangab-abusar ti turayda.

Iti panagawat dagiti kongresista a kimmanunong iti bassit a CHR Annual Budget ket saan a patas wenno saan a naakem ti annongen ti komision. Saan ngamin a nalawag ti naipalaon iti Section 18 ti Article 13 ti 1987 Constitution nga akem ti komision nga: “Investigate, on its own or on complaint by any party, all forms of human rights violations involving civil and political rights.”

Adu kadagiti kongresista ti saan a makaawat wenno saanda a kayat nga awaten a ti mandato ti CHR ket ti panangisakitda kadagiti biktima ti panagabusar ti human rights iti ima dagiti agpapaay iti gobierno. Saan nga akem ti CHR a kamaten dagiti pribado a kriminal ta annongen dayta ti Philippine National Police, National Bureau of Investigation ken dadduma pay nga ahensia ti Ehekutibo iti babaen ti Presidente, ti agimbestigar, agipila iti darum tapno mabalud dagiti pribado a tattao nga agar-aramid iti krimen. No makibiang pay ti CHR nga agimbestigar ken agipila iti darum kadagiti nagduduma a krimen nga ar-aramiden dagiti pribado a tattao, ket ania ngarud ti obraenen ti PNP ken NBI?

Ti CHR ket maibilang a National Human Rights Institution a naadaptar babaen iti United Nations General Assembly resolution idi 1993. Maysa ti Pilipinas kadagiti pimmirma iti Universal Declaration of Human Rights ket nasken ti panangbigbig dagiti lider ti pagilian iti dayta a nagkaykaysa a deklarasion a mangitandudo ti pannakaraem ti kalintegan ti tao. Iti salinong ti International law, mabigbig ti CHR kas guardia maikontra iti panaglabsing ti kalintegan ti tao nga iwaywayat dagiti agpapaay iti gobierno. (Eden A. Alviar)