EDITORIAL: Di koma tagibassiten ti asthma

Iti uneg ti pampasahero a bus, iti ummong ken kabarbaraan ti tungtongan, iti family reunion, uray iti tengnga ti rabii, no mangngeg ti aweng-banurbor ti nebuliser, asthma daytan a dimmikar ta awan ti pilpilienna nga oras ken lugar ket nasken a kamaten ti maseknan a pasiente ti angesna. Iti pannakasaksitayo a panagdikar daytoy a sakit,  nasken nga ipaayan iti serioso a saritaan-salun-at; isu nga intay makitakunaynay iti sangalubongan a mangiwaragawag kadagiti rumbeng a maammuan ken aramiden inkaso a dumikar.

Ta kas nadakamat a tema ti World Asthma Day ita a tawen, ken mapasamak iti petsa 7 itoy a bulan, “You Can Control Your Asthma.” Wen, makontrol ti sakit nga asthma, ngem nasken a sarakem ti doktormo, tungpalem, amin a balakadna, ipategmo dayta salun-atmo, sisasaganaka a kanayon ta aniaman nga oras ket dumikar.

Ti intension ti World Asthma Day ket panangisaknap ti pannakaawat iti daytoy a sakit, nga iparikna ti ayat ken pammateg kadagiti agsagsagaba, saan laeng nga iti pasiente no di pay kadagiti kameng ti pamiliana, gagayyem, kaarruba ken dagiti caregivers. Ti asthma ket maysa a chronic disease iti bara a makagapu iti narigat a pannakaanges, a pasaray gesdan pay ti agkupit a barukong. Saanen a maagasan daytoy a sakit, ngem makontrol babaen ti pannakaammo ti sintomas no agdikar ken sisasagana met nga agagas nga insigida tapno maliklikan ti panagrigat no di man isu ti pakatayan.

Kas balakad ti Global Initiative for Asthma, tapno makontrol ti sakit, masapul ti personal management plan babaen ti pannarabay ken superbision ti doctor; agtomar laeng iti agas nga impreskribir ti doctor tapno maliklikan ti inflammation ken swelling of the airways; nasken nga ammuen dagiti pagpeggadan ken liklikan inkaso a dumikar; nasken a mapaliiw ken masursuro dagiti sintomas tapno maliklikan ti nakaro nga epekto a sagabaen no dumikar.

Iti datos ti sangalubongan, addaan iti 300 million a tattao iti agsagsagaba iti nakana itoy a sakit. Kangrunaan a chronic disease dagiti ubbing. Segun iti report ti WHO, immabut iti 255,000 ti natay itoy idi laeng 2005. Iti nakadidillaw, 80% kadagiti pimmusay ti nagtaud kadagiti nakurapay a nasion. (JMAJr.)