Footer

EDITORIAL: Pakausaran ti buis dagiti umili?

MAUSAR ti naipangato a buis dagiti umili para kadagiti nagduduma a gannuat, programa ken proyekto dagiti umili kas ti Build, Build Program para ti imprastraktura; libre nga edukasion manipud elementaria agingga iti kolehio, pangpasueldo kadagiti minilion nga agserserbi iti gobierno, paggatang kadagiti alikamen ken dadduma pay a paggastosan ti nasional ken lokal a gobierno.

Dayta ti kasimplean a panangilawlawag dagiti opisial ti Bureau of Internal Revenue iti kinapateg ti panagbayad ti buis dagiti umili tapno magun-odda ti tarigagayda a makolekta a mairamanto iti sumaruno nga annual budget ti pagilian. Ngem maus-usar amin ngata a makolekta a buis kadagiti napateg unay a paggastosan ti gobierno a makatulong kadagiti kaaduan nga umili?

Iti panaggibus ti panagbayadan iti buis ita a bulan. Nasingir met laeng ngata ti BIR ti target-da a tax collection? Nagbuis met laeng ngata iti umno dagiti kompania ken indibidual nga adu iti natgedanda, wenno saan ta dinto met laeng a mausar iti umno dagiti kolektaen ti gobierno a buisda?

Manipud pay idi un-unana a panawen, maibilangen ti nakaro a buis a mangpadagsen iti biag dagiti tattao. Idi tiempo ni Apo Jesucristo, kinagurgura dagiti marigrigat dagiti agkolkolekta iti buis. Idi panawen a sakup pay laeng dagiti Kastila ti Pilipinas, ti panagbuis ti gapu nga adu dagiti nagalsa nga Indio wenno Pilipino.

Agpaysa a napateg unay ti buis dagiti umili ta daytoy ti pagtaudan dagiti pondo para iti operasion ti gobierno. Ngem saan koma a mapakaruan nga agsagaba dagiti napanglaw babaen ti saan a pannakaingato ti buis dagiti kangrunaan a kasapulan iti panagbiag.

Masapul met a dagiti pondo ti gobierno ket masaluadan ken mausarda laeng kadagiti napateg a gannuat ken proyekto, saan ketdi a maar-aramat kadagiti awan-mamamaayna a proyekto wenno alikamen, pangpasueldo iti aglaplapusanan kadagiti mapilpili nga agpapaay iti gobierno, ken kupkupiten laeng dagiti rinuker a tattao.

Nakasaysayang dagiti pondo ti gobierno a maus-usar kadagiti white elephant projects, kasta met dagiti maduprak nga imprastraktura a nabiit pay a nabangon ken saan pay a naabrot ti pannakaipatakderda kas kadagiti masukatan a nabiit pay a nakonkreto a kalsada, ken tunged wenno pangted a rangtay ken dalan, irigasion nga awan danumna, arko ken waiting shed kadagiti kalsada a sobra ti nginana, ken dagiti dadakkel a pasdek nga awan ti agnaed wenno mangar-aramat.

Nainget ti BIR iti liderato ni Commissioner Cesar Dulay iti panagkolekta iti buis ta uray dagiti babassit a sari-sari store ket pagbuisendan. Ngem adu latta dagiti kompania ken tattao a nagdadakkelan ti masapulanda a kuskusitenda iti buisda. Mapagduduan met dagiti dadduma nga agpapaay iti BIR a makikunkunsabo kadagiti dadakkel a kompania ken korporasion tapno bumaba dagiti bayadanda a buis kas kadagiti naipadpadamag a dua a dadakkel a kompania ti sigarilio a nakipag-areglo iti gobierno.

Adu dagiti negosiante iti underground economy kas dagiti saan a rehistrado nga agpapautang iti kuarta a nagdadakkelan dagiti ganarenda ngem saanda a pulos nga agbubuis. Nagadu dagiti agpapaay iti gobierno ken pribado a sektor a nagdadakkelan dagiti sueldoda, ngem nagbassit dagiti buisda. Adu a propesional kas kadagiti artista, atleta, doktor, abogado, ken dadduma pay a propesion dagiti nagdadakkel dagiti matgedanda ngem nakurang met dagiti buisda.

Adu dagiti bumdeng nga agbuis ta saanda a kayat a maksayan dagiti matgedanda. Adu dagiti masayangan nga agbuis ta saan met laeng a maaramat amin a makolekta a buis iti umno a pananggasto ti pondo ti gobierno. Gapu iti dayta, nakapanunot dagiti economic advisers dagiti naglabas ken agdama nga administrasion tapno maipangato ti tax collection ti gobierno babaen ti pannakaingato ti buis dagiti magatang a produkto ken serbisio.

Saanen a makalisi dagiti amin nga umili iti panagbayadan iti Value Added Tax ta amin a produkto ken serbisio a gatangen ket addan sigud a nainayon a buisda a mangpangina iti presioda. Nangatngato pay dagiti Sin Tax a mainayon kadagiti produkto kas ti sigarilio ken arak a gapu ta bisio dagitoy ket ikarigatan dagiti naigameren ti gumatang.

Naggibusen ti panagbayadan ti buis ita a bulan para itay napalabas a tawen, adu dagiti umasog iti rigatda nangruna dagiti bassit ti natgedanda. Agagal dagiti umili iti dumagdagsen a kasasaad ti panagbiag gapu iti kinangato ti binayadanda a buis para iti napalabas a tawen. Masubokto pay laeng ti patauden nga epekto ti Tax Reform and Inclusion Law a nangrugi nga agapekto ita a tawen.

Adayo pay ti panagbayadan ti buis para iti 2018, ngem mariknan ti nadagsen unay ti epekto ti TRAIN Law kadagiti napanglaw ta uray no saanen nga agbayad iti buis dagiti agsusueldo iti saan a nangatngato ngem P250,000.00 iti makatawen, ket ngimmato met ti buis dagiti adu a kangrunaan a magatgatang agraman dagiti gasolina ken dadduma pay a petroleum products a mangpataud iti nakaro nga epekto iti itatayok dagiti dadduma pay a produkto ken serbisio a kasapulan unay dagiti amin a tattao.

Pabor ti TRAIN Law kadagiti babassit ti sueldoda. Ngem ti dakesna, timmayok metten ti presio dagiti kangrunaan a magatgatang ken serbusio, ket uray dagiti ubbing ken awan ti pagtrabahuanna ket ibaklayda ti nayon a buis dagiti gatangenda.