Epekto ti El Niño phenomenon

Stock photo: Cracked rice field due to drought.

MAYSA a nadagsen a problema ti sangsanguen ita a kalgaw dagiti Pilipino – ti El Niño phenomenon wenno nakaro a tikag gapu ti nasapa ken sapasap nga isasardeng dagiti napigsa a tudo itay 2018.

Kangrunaan a maapektaran iti nakaro a tikag ket ti agrikultura nangruna ti panagtalon. Inrakurak ni Agriculture Secretary Emmanuel Piñol nga adda rinibu nga ektaria kadagiti 57 a probinsia iti Pilipinas dagiti aglaklak-am iti tikag ita a tawen, ken agarupen kaguduan ti maysa a billion a pisos ti balor dagiti nadadael a mula gapu ti kinakurang iti danum a pagpasayak.

Impalgak ni Secretary Piñol nga ikagkagumaan ti Department of Agriculture a lappedan ti nakaro nga epekto ti El Niño iti agrikultura ta no kumaro pay ti tikag ket manayonan pay dagiti madadael a mula ket ad-adda a bumaba ti apit ken ngumina ti presio dagiti produkto ti talon nangruna dagiti taraon.

Maisayangkaten ti cloud seeding wenno pannakapasuyot iti kemikal dagiti ulep tapno agtudo kadagiti mapili a lugar. Ngem nangina daytoy a wagas ti panagpatudo ken maisayangkat kadagiti tumutop a lugar tapno saan a matuduan dagiti mula a sensitibo iti danum kas kadagiti dadduma a klase ti nateng.

Agkurang metten ti supply ti danum kadagi dadduma a paset iti Metro Manila gapu ti panagbaba ti water level kadagiti dam a pagal-alaan dagiti water concessionaires a Maynilad ken Manila Water, i-purify-da a danum nga idanonda kadagiti customers a balay ken establisimiento. Maiwaywayaten ti water rationing kadagiti dadduma a lugar iti Metro Manila, ngem limitado laeng ti maideliber kadagiti agkasapulan. Umagalen dagiti apektado nga agindeg iti Metro Manila iti kinakurang iti danum ta kalaksidan iti atiddog a pila kadagiti rasion dagiti fire trucks ti Bureau of Fire Protection ken dagiti water tanks dagiti local government units ket limitado pay dagiti masakdoda a gapu ti pannakaapektar. Masapul nga aginut dagiti umili iti danum uray ti panagdigos ken panaglabada. Adun a komersiante sadiay Metro Manila nga agkasapulan iti nabuslon a danum dagiti agpukpukaw iti mapastrekda gapu ti water shortage kas kadagiti car wash and laundry business, restaurants ken dadduma pay a negosio. 

Iti agtultuloy a panagrasion iti danum dagiti kameng ti BFP kadagiti apektado a lugar sadiay Metro Manila, maapektaran ti kangrunaan a trabahoda nga agsebseb iti uram no tumaud daytoy nga aksidente ken trahedia. Makumikom dagiti dadduma a kameng ti BFP nga agrasrasion iti danum, ken mausaren dagiti water hydrants a pagalaanda iti irasionda kadagiti tattao.

Ti krisis iti supply ti danum sadiay Metro Manila ken kadagiti dadduma a probinsia ket ipaneknekna a ti gobierno ket saan a nakasagana a sumango iti kastoy a problema. Ngem agingga ita ket sabali met ti kangrunaan a pakakumikoman dagiti opisial ti gobierno, ta madaman ti kampania para iti masungad nga eleksion.

Iti laksid a tinawen nga aglaklak-am ti Pilipinas kadagiti napigsa ken napaut a tudo a makaigapu kadagiti layus, masansan metten nga aglaklak-am ti pagilian iti problema ti El Niño kadagiti naglabas a tawen. Ngem agingga ita, awan pay ti nakasagana a sulusion ti gobierno tapno malapdan ti nakaro nga epekto ti tikag nangruna kadagiti lugar a masansanen nga aglaklak-am iti El Niño.

Ti Pilipinas kas agrikultura a pagilian ket kangrunaan nga agdepender dagiti mannalon iti pagsibogda a danum kadagiti mulada iti tudo. Adu a mannalon a sada laeng makapagmula no adda napigsa ken napaut a tudo a nangparabawen kadagiti ubbog kadagiti karayan, waig ken bubon a pamataudan iti danum a pangpasayak kadagiti talon.

Uray no adda dagiti dam ken puttot a pakapenneden dagiti danum kadagiti irigasion, ngem no sumangbay ti tikag ket saanen a makaadayo ti panagayus ti danum.

Adda dagiti proyekto ti gobierno nga irigasion a sa laeng nabuslon ti danumda no matutudo, ken matiananda no kalgaw. Billion a pondo ti magasgastos kadagitoy a proyekto a saan met a naan-anay a pagnaaran dagiti mannalon.

Nasayaat unay dagiti mannalon iti Kailokuan ta saan a kas kadagiti agtaltalon kadagiti sabsabali a rehion a kanayon nga agsagsagaba iti nadagsen nga epekto ti El Niño. Iti Ilocos Region, adu dagiti bubon a pagalaan dagiti mannalon iti pagsibogda kadagiti mulada.

Gapu ti kaawan dagiti dadakkel nga irigasion iti Kailokuan, no panawen ti kalgaw ken tikag, adu a mannalon dagiti agdepdepemder kadagiti alternatibo a pamataudan iti danum, dagiti ubbog iti uneg ti daga kas ti bubon, kulokol ken naipasok a tubo. Nangina man ti magastos iti panagpauli iti danum babaen kadagiti dekoriente wenno demakina a bomba. Ngem makapagtalonda latta uray no tiempo ti kalgaw.

Agaramat dagiti mannalon iti kailokuan kadagiti napigsa a water pumps. No naunegen ti ubbog dagiti bubon, ibitin ken ipaunegda dagiti dekoriente a bomba tapno napigsa latta ti danum a maipusuakna. Nangina man dagitoy a wagas ti panagsibog ngem masustentuanda dagiti kasapulan a sibog dagiti mulada. Saan a kas kadagiti dadduma a probinsia a cloud seeding lattan ti remedioda a nangingina pay nga amang ti gastosen ti gobierno.

Kanayon nga aglaklak-am ti Metro Manila ti panagkirang iti supply iti danum no agtikag dagiti dam a pangalaan dagiti concessionaire iti laksid nga adu dagiti karayan a nabuslon ti danumda, ngem nagastos unay ti purification process gapu iti pullosion wenno kinarugitda. Addan dagiti plano a pannakaaramid dagiti proyekto a pannakapenned dagiti karayan iti probinsia iti Rizal ken Quezon a paggapuan iti ad-adu a supply ti danum, ngem kontraen dagiti maseknan nga agindeg gapu iti pangta ti peggad nga itdenna.

Ita a kalgaw ken tiempo ti El Niño, maipalagip ken marikna manen dagiti maapektaran a Pilipino ti kinapateg ti danum iti panagbiagda, ken dagiti dakes nga epekto ti Climate Change wenno Global Warming a gapu ti panagbalinen nga abnormal ti kasasaad ti klima iti lubong. Mariing koman dagiti tattao a mangipateg ken mangsaluad iti aglawlaw ken nakaparsuaan tapno malapdan ti Climate Change a gapu ti El Niño ta ti danum ket puon ti biag. (Eden Alviar)