FEDERALISMO ITI PILIPINAS

Komentario ni Eden A. Alviar

URAY no mamin-adu a masukatan ti Konstitusion ken sistema ti gobierno Iti Pilipinas no saan a mabaliwan ti dakes nga ugali ken kababalin dagiti kaaduan nga umili ken mangidaulo ti pagilian ket awanto ti mamaayna.

Daytoy ti kapanunotan dagiti adu a Pilipino iti tarigagay ti administrasion ni Presidente Rodrigo Duterte a maamendaran ti 1987 Constitution tapno mabaliwan ti agdama a “Unitary” a sistema ti gobierno ket mapagbalin daytoy a Federalismo tapno dagiti estado wenno rehion ket maaddaanda ti autonomia a mangpadur-as kadagiti masakupanda, ken saanda nga agdepender iti gobierno a nakasentro iti Metro Manila.

Iti sistema ti gobierno a Federalismo, ti soberenidad a turay ket mabingbingay iti nagbaetan ti sentro ti gobierno wenno kangatuan nga autoridad ken dagiti estado, rehion wenno probinsia, ket tunggal maysa kadakuada ket addaan ti naan-anay nga autonomia a mangimanehar kadagiti kabukbukodanda a gannuat. Mayarig daytoy ti Federalismo a sistema sadiay Estados Unidos, Canada ken dadduma pay a babaknang a pagilian.

Panawen pay ni Umuna a Republika ni Emilio Aguinaldo idi tarigagayanda ken ni Apolinario Mabini a bingayen ti Pilipinas iti tallo a federalismo nga estado – Luzon, Visayas ken Mindanao. Idi kolonia pay ti Estados Unidos ti Pilipinas, adda singasing a mapagsisina dagiti tallo a dadakkel nga isla ti Pilipinas ta marigatanda a mangimanehar ti sibubukel a pagilian nangruna ti panangimatonda ti Mindanao a lugar dagiti Muslim.

Nabayagen nga ikamkampania dagiti mabigbig a lider ti Pilipinas nangruna dagiti taga-Mindanao pakairamanan ni Duterte ti pannakaadaptar ti sistema a Federalismo tapno masolbar dagiti parikut sadiay a pannakabaybay-ada iti panagdur-as a gapu ti pagrebrebeldeaan dagiti adu a Moro. Iti laksid ti kinabaknang ti Mindanao kadagiti natural resources ket naudi ti panagprogreso ta agdepdependerda iti pondo a bingbingayen ti Nasional a Gobierno.

Mairaman ni sigud a Senador Aquilino “Nene” Pimentel Jr. kadagiti nagkauna a nangidurduron ti sistema a Federalismo iti pagilian. Gapu iti limitasion ti Konstitusion iti pannakaadaptar ti Federalismo, inesponsoran ni Pimentel ti naipasa a Republic Act No. 7160 wenno Local Government Code of 1991 a mangted ti autonomia kadagiti local government units a mangmanehar kadagiti gannuat iti bukodda a probinsia, siudad ken ili. Babaen ti Local Government Code, naikkan dagiti lokal a gobierno ti umanay a bileg a mangmanehar kadagiti pamastrekan, programa ken proyekto kadagiti masakupanda.

Ngem iti laksid ti turay nga inkawes ti Local Government Code kadagiti lokal nga opisial ket adu pay laeng dagiti nakurapay a probinsia, siudad ken ili ti napaay a nangpadur-as kadagiti bukodda a lugar gapu ta ti mangidaulo kadakuada ket awanan ti naan-anay a kabaelan a mangimanehar ti lokal a gobierno wenno ginundawayanda ti kaaddada iti poder para ti personal nga interesda. Nabukel pay ti Autonomous Region of Muslim Mindanao tapno dumur-as dagiti masakupanna a probinsia. Naikkan ti ARMM iti nagadu a pondo, ngem napaay daytoy a nangpasayaat ti kasasaad dagiti sakupenna a probinsia.

Iti laksid a nayimplementaren ti Local Government Code manipud idi 1992 agingga ita ket kayat pay laeng ti agdama nga administrasion a palawaen ti masakupan ti autonomia nga estado wenno rehion babaen ti pannakaadaptar ti Federalismo a sistema ti gobierno.

Manipud pay idi 2014, inyusuaten ni Duterte ti nailian a kampaniana para ti pannakasukat ti Konstitusion para ti Federalismo. Mamati ni Duterte a ti Federalismo ti mangpadaras ti pannakaipaay dagiti nasaysayaat a serbisio kadagiti tattao. Patienna a ti agdama a sistema ket saan a patas ti pannakayalokar dagiti pondo ti gobierno a naipadpaduma ti maipapaay iti Metro Manila ken dagiti asideg iti administrasion. Patienna a ti Federalismo a sistema ti mangsolbar kadagiti adu a problema iti Mindanao nangruna ti kinarigat ti biag a maibilang a ramut ti riribuk. Namnamaenna a ti Federalismo ti alternatibo iti saan a pannakaaprobar ti Bangsamoro Basic Law kas napagtutulagan ti administrasion ni sigud a Presidente Benigno Aquino III ken ti Moro Islamic Liberation Front.

Iti sistema a Federalismo, main-inaw ti pannakabangon dagiti 11 – 12 a rehion iti Pilipinas – Federal Administrative Region iti Metro Manila, Northern Luzon, Central Luzon, Southern Tagalog, Minparom, Bicol, Eastern Visayas, Central Visayas, Western Visayas, Northern Mindanao, Southern Mindanao, ken Bangsamoro. Tunggal rehion ket addaanto ti bukod a kabesera, bukod nga opisial ti gobierno. Maikkanto ti bileg ti tunggal estado a mangaramid ken mangipakat kadagiti bukodda a linteg, ken mangisayangkat kadagiti gannuat tapno makapataud wenno makapaaduda ti pondo agraman ti pannakaingato ti buis kadagiti mailako a produkto ken serbisio malaksidto pay kadagiti paglintegan ti Federal Government.

Napaut ken nagastos ti proseso ti pannakasukat ti sistema ti gobierno iti Pilipinas. Nasken a maamendaran pay nga umuna dagiti probision dagiti artikulo ti 1987 Constitution. Nadagsenen a parikut ti pannakaamendar ti Konstitusion babaen ti maysa kadagiti tallo a wagas – Constitutional Convention a dagiti delegado ket butosan dagiti tattao iti eleksion; Constituents Assembly a dagiti kameng ti Kongreso kat agakemda kas asemblea; ken People’s Initiative a mismo a dagiti rehistrado a botante. No maaprobaran ti Federalismo, adunto pay a tawen ti urayen tapno maipakat ken mapaliiw ti nasayaat nga epektona.

Kasla nagsayaat dagiti magun-od iti Federalismo ta nabayagen ti agdama a sistema ti gobierno, ngem naginad ti panagdur-as ti sapasap a pagilian. Ti panagbaliw ngata ti sistema ti gobierno ti kasapulan tapno mapasayaat ti biag dagiti Pilipino? Iti Federalismo, mapaksiatto ngatan ti kurapsion wenno malapdanto ngatan ti panagturay dagiti sumagmamano a pamilia iti maysa a rehion?#