Footer

Feminism (Umuna a paset)

ADDA aya makunkuna a feminism iti Literatura Ilokana?

Nalabit nga adda.

Wenno gapu iti kinakisang ti mannurat nga Ilokana, kaykayat dagiti lallaki ti agsurat iti balanse ngem ti agiray iti “kinamalalaki” a panirigan.

Iti maysa nga annual convention and seminar workshop a naangay iti pakauna ti 1990s, nadamag ken ni apo Peter La. Julian no apay a maipapan iti kabibiag dagiti babbai wenno nagan ti babbai dagiti paboritona a karakter dagiti sursuratenna. No diak nagriro, ni Manong Greg Laconsay ti nagdamag idi.

“Agsursuratak laeng iti balanse, ta no datayo ket agsurat amin para iti iray ti lalaki, saan a balanse ti literaturatayo,” daytoy man ti naimula iti panunotko a rason ni apo Peter.

Sipud idin, adda met dagiti sinuratko a babai ti bidana.

“Ti ket laingmo nga agsurat iti maipapan iti “rikna” ti babai idinto ta lalakika,” dayta man ti ilingaling no kua da apo Pedrito Sanidad ken daydi Bagnos Cudiamat.

Narigat ngamin iti maysa a lalaki ti agsurat iti rikna ti maysa a babai. Ngem iti maysa a mannurat, “mabennat” met ti ammona.

Dinillaw pay ni apo Pedring no apay a nagan ti babbai dagiti pen name nga ar-aramatek: Jenny Osana, Ma. Theresa B. Santos (kolumnista), Christine Marie Versoza (kolumnista iti medikal), Patricia San Juan.

Saan laeng a sisiak ti agar-aramat ken mangidaydayag iti “balanse” a panagsurat.

Uray ni Juan S. P. Hidalgo, nagaramat iti dua a nagan ti babai a kas pen namena. No diak nagbiddut, maysa kadakuada ni Josephine Gonzales.

Adu pay dagiti agar-aramat iti nagan ti babai a kas pen name.

Kadagiti dadduma a mannurat, adda paboritoda la unay a karakter ket isu latta ti karakterda no agsuratda iti sarita wenno daniw .

Dagitoy man dagiti sumagmamano a mannurat ken dagiti paboritona la unay a karakter a babai: Mirasol. Paborito la unay ni apo Fernando Sanchez, lalo kadagiti daniwna.

Alicia. Diak mabilangen iti ramayko ti kinaadun ti daniw ni apo Baldivino Ab. Valdez maipapan ken ni Alicia. Naaringanak payen iti kababasak kadagiti daniwna, isu a pinanaganak metten ti Aurora Alicia (naed ni apo Bal iti Isabela) a maysa kadagiti karakter iti saritak.

Ni Reynata. Ni Desiderata. Ni Virginia ken ni apo Peter La. Julian.

Asino pay? Aduda ngem di laeng magaw-at ti panunotko kabayatan iti panangisambotko daytoy a sinurat para iti sumaruno nga isyo iti kolumtayo a Duyog iti Singasing iti Tawid News Magasin.

Panangbalanse. Kastoy met ti rasonko a kas iti rason ni apo Peter. Ket siguradoak a kastoy met ti rason dagiti dadduma pay a mannurat. Ngamin, narigat no saan a balanse dagiti sinurat. Ta iladawanna ti “kinaawan” ti nakem ken ammo ni Ilokano no maipapan iti panagpapada ti tao iti pagsasaritaan.

Kaniak a biang, maysa a karit iti kabaelan ti imahinasionko no babai ti kangrunaan a karakterko wenno maipapan iti pakasaritaan ti babai ti suratek. Lalo idi damok pay ti agikur-ikur-it, adu a reserts ken uged ken gusugos kadagiti libro nga innak basbasaen. Adu a koleksion ti rikna, aramid, ugali, kapanunotan, reaksion ken addang dagiti babbai a pagadawan iti suraten.

“Kasano ti panagsuratmo iti rikna, rigat ken tignay ti aganak? Diak kabaelan dayta!” inlingaling idi ni apo Bagnos Cudiamat idi nabasana ti saritak nga impablaak ti Bannawag a napauluan iti “Nadara ti Aldaw ni Eva” ken maysa a pangngarig a sarita iti biag dagiti babbai.

Immisemak lattan. Ngem diak imbaga kenkuana a namin-adun a nasaksiak ti panagpaltot daydi apongko iti tumeng, ni Chelong, ti paboritok a karakter a mammaltot ken ni baket. Inurnongko dagiti sinurat maipapan iti panaganak.

“Pasig a babai dagiti karaktermo, maysa laeng ti lalaki ngem di pay nagsao!” kuna idi ni apo Bagnos, a dayta a sarita ti kayatna a sawen.

Natural laeng ta pakasaritaan la ngarud ti babbai dayta a sarita, di pasig a babai ti karakter? Di pay saanen a nakappapati no laokan pay ti lallaki a pasali?

Ngem kinapudnona, nasuratko laeng daydiay a sarita gapu ta nainspirarak iti daniw ni Josephine Barrios, “The Songs of Ourselves”, nga impablaak ti New Day Publication. Nagpintas ti daniw ni Joi maipapan kadakuada a babbai. Ti nadara nga aldawda: menstruation, hymen’s breaking, giving birth, miscarriage. Dagitoy ti uppat a trinatar ti nalaing a mannaniw maipapan kadakuada a babbai. Dagita met laeng a “panagpadara” dagiti babai ti innak trinatar iti saritak. Isu a nadara ti aldaw ni Eva.

No apay nga ibagbagak daytoy? Simple laeng. Basaek amin. Nasken laeng a basaek ti amin a maipapan dagiti babbai ken sinurat dagiti babbai ta no agsuratak maipapan kadakuada, mailadawanko ti pudpudno a babai a saan ket a bambanti.

Kastoy ti panagpidut iti karakter a babai.

Saan nga ayonan ti nasin-aw a panunot ti panangirurumen no di ayonanna ti panagpapada, awan ti lalaki wenno babai.

Daytoy ti patiek. Ket awan ti makabaw-ing daytoy a pammatik ta bukodko daytoy a panirigan ken itakderko daytoy a panirigak a nasken ti panagpapada dagiti babbai ken lallaki.

Ta ania koma ti maala ti lalaki kontra iti babai in terms of discrimination, sexual objectification, oppression, patriarchy, stereotyping? Kinangato a purua dayta. False pride.

[ Adda tuloyna ]