Footer

Isabelo de los Reyes, pundador ti Labor Movement iti Pilipinas

MAIBILANG a karegtaan a progresibo a grupo iti Pilipinas dagiti labor union a mangiruprupir ti kalintegan ken pagsayaatan dagiti mangmangged.

Nalatak iti agdama a panawen ti Kilusang Mayo Uno, Trade Union Congress of the Philippines a dua kadagiti kangrunaan a grupo dagiti mangmangged iti Pilipinas nga adda latta kadagiti panagtignay a mangitandudo ti pakaseknan dagiti mangmangged. Naregta dagiti kameng dagiti progresibo a labor union a mangisaysayangkat kadagiti tignay-protesta iti panagkiddawda iti pannakaingato ti sueldo dagiti mangmangged, pannakaigibusen ti endo wenno contractualization ken pannakapasayaat ti kasasaad dagiti lugar a pagtrabahuanda.

Adun dagiti naglatak a labor leaders iti agdama a henerasion kas daydi Rolando Olalia a lider ti KMU ken napapatay tapno mapataud ti riribuk idi panawen ni Presidente Corazon Aquino, ken daydi sigud a senador a polio a lider ti TUCP a ni Ernesto Herrera. Naglatakda iti agdama a henerasion, kasupadi ti pannakaitanemen iti lipat ti mabigbig nga Ama ken Pundador ti Tignay-Mangmangged iti Pilipinas – daydi Isabelo Florentino de los Reyes wenno Don Belong, mannurat, senador, ken nangbuangay ti Philippine Independent Church wenno Iglesia Filipina Independiente.

Naipasngay ni Don Belong iti Vigan, Ilocos Sur, idi Hulio 7, 1864. Ada da Elias de los Reyes ken Leona Florentino, mabigbig a kaunaan a Filipina a mannaniw, a mapapati a nakatawidanna iti laing ken talugadingna nga agsurat.

Nagadal iti seminario iti Vigan a nakapadasanna iti naistrikto a panangdiplina dagiti mangisursuro a praile a nagramutan ti gura ken panagrebeldena iti Simbaan Katolika.

Iti agtawen iti 16 idi 1880, nagadal sadiay Colegio de San Juan de Letran, Manila. Kalpasan iti dua a tawen, pimmusay ti amana, ken lineppasna ti kursona iti Bachelor of Arts iti Letran, ket intuloyna ti panagadalna iti University of Santo Tomas, iti Law ken Paleography. Idi 1886 ket tinurposna ti kurso iti Notary Public, ngem saan a sigud a nakapag-practise ti 22 pay laeng ti tawenna, a rumbeng a 25 ti tawenna tapno makapagakem.

Tapno masupusopan ti ipawpawit ti inana nga allowance-na, nagsursurat kadagiti artikulo para iti EI Diario de Manila, La Oceania Espanol, El Comercio, La Revista Popular, La Opinion, ken dadduma pay a pagiwarnak iti Manila.

Idi Hunio 14, 1884, nagassawada ken ni Josefa Sevilla a taga-Malabon. Idi 1889, nagbalin publisher ken editor ti umuna a vernacular a pagiwarnak nga El Ilocano ken nangimaton ti imprenta. Nagsukisok maipapan ti pakasaritaan ken kultura ti Pilipinas ken nagsurat kadagiti historical works kas “Las Islas Visayas en la Epoca de la Conquista; La Expedicion de Li-Mahong contra Filipinas en 1574; Triuntos del Rosario 0 Los Holandeses en Filipinas; Prehistoria de Filipinas; EI Folklore Filipino; ken Historia de Ilocos.”

Kas agiwarwarnak, napinget a nangkritikar kadagiti panagabuso ken dakes nga aramid dagiti praile, ken inrupirna ti pannakareporma iti daga kadagiti hasienda dagiti nadumaduma a kongregasion tapno maitedda kadagiti makitaltalon a Pilipino.

Idi Enero 1897, kalpasan ti pannakabitay dagiti “Trece Martires sadiay Bagumbayan,” naarestar ken nabalud sadiay Bilibid Prison gapu ta maysa kadagiti naatap nga adda pannakainaigna iti rebolusion nga inyusuat ni Andres Bonifacio ken dagidi kakaduana a Katipunero sadiay Balintawak idi Agosto 1896. Kabayatan ti pannakaibaludna, pimmusay ti asawana a naipumpon a saanna a nakita.

Nalisian ni Don Belong ti pannakabitayna idi sumangpet ti baro a Governador-General a ni Fernando Primo de Rivera idi Abril 25, 1897, kasukat ti narungsot a Governador-General Camilo de Polavieja a nangibilin ti pannakabitay dagiti adu a Pilipino a maingel agraman ni Dr. Jose Rizal. Naipabalud ketdi sadiay Castillo Montijuich, Barcelona, Spain.

Nawayawayaan idi napirmaan ti “Pact of Biak-na-Bato” idi Disiembre 14 – 15, 1897. Tapno mapagulimek iti natadem a panagsursuratna, naikkan iti nasayaat a trabaho kas Consejero del Ministerio de Ultramar (Counselor of the Ministry of Colonies) sadiay Madrid, a nagserbianna manipud 1898 agingga iti 1901. Dagita a panawen ket mapaspasamak ti Spanish-American war iti Pilipinas ken West Indies.

Kabayatan ti panagtrabahona iti Ministry of Colonies, nagbalin a kaayan-ayat ken asawana ni Maria Angeles Lopez Montero, anak ti retirado a Kastila a koronel. Iti laksid ti panagtrabahona iti gobierno ti España, ken pannakaasawana iti Kastila, intultuloyna nga inusar ti natadem a plumana a nakasugat kadagiti adu a lider ti gobierno ken pammati.

Idi 1899 sadiay Madrid, impablaakna ti “La Sensacional Memoria sobre la Revolucion Filipina,” a nangirakurak iti kinadakes ti panagturay dagiti Kastila iti Pilipinas. Inaramatna pay ti laingna iti oratorio tapno irakurakna ti kasasaad ken tarigagay dagiti Pilipino iti pagilianda.

Kabayatan ti Filipino-American War idi 1899 agingga iti 1902, nagsursurat ken krinitikarna ti panangatakar dagiti Ameikano iti umuna a Republika ti Pilipinas. Binuangay ken indauluanna dagiti dua a a periodiko a mangitandudo ti nasionalismo – “El Defensor de Filipinas” ken “Filipinas Ante Europa.” Nagsurat pay iti dua a libro: “Independencia y Revolucion” ken “La Religion de Katipunan.”

Idi Hulio 1, 1901, pinalubosan ti gobierno ti España nga agawid iti Pilipinas. Inyawidna dagiti libro a sinurat ni Karl Marx, Friedrich Engels, Victor Hugo, Pierre Joseph Proudhon, Mikhail Bakunin, ken dadduma pay a sosialista iti Europa a nagibasaranna iti panangiyam-ammona ti sosialismo iti pagilian.

Idi sumangpet iti Manila, nakipagkita kadagiti mangidadaulo kadagiti mangmangged tapno makapagkaykaysada a nangsango kadagiti kapitalista babaen ti collective bargaining tapno magun-odda dagiti tarigagayda.  Idi Pebrero 2, 1902, binuangayna ti umuna a labor union iti Pilipinas a naawagan iti “Union Obrera Democratica Filipina (Philippine Democratic Labor Union), ket napili a presidente. Binuangay ken ineditna pay ti umuna a pagiwarnak ti labor union iti Pilipinas a “La Redencion del Obrero” (The Redemption of the laborer).

Idi Agosto 3, 1902, sadiay Centro de Bellas Artes de Quiapo, Manila, indauluanna ti pannakabukel ti Philippine Independent Church ket improklamarda ti sigud a Katoliko a padi a ni Padre Gregorio Aglipay, kas Obispo Supremo. Naisaruno dayta ti nainsaknapan a panagwelga a nangparalasido kadagiti adu a negosio ken pabrika a kukua dagiti Amerikano ken dagiti hasienda a kukua ti Simbaan ken dagiti mestizo. Nasurok a 2,000 a mangmangged dagiti nangisayangkat ti demonstrasion kadagiti kalsada iti Manila ket minandar ni Civil Governor William Howard Taft ti US Calvary a nangwara kadakuada.

Kas utek ti panagwelga, naarestar ni Don Belong ken nabalud sadiay Malabon, ket nasukatan a mangidaulo ti union. Kalpasan ti iruruarna iti pagbaludan, pinaipaing ti US government sadiay Japan idi 1903. Naipan sadiay España, ken nagtrabaho kas juror ti gobierno idiay Barcelona agingga idi 1908. Idi Abril 3, 1909, nagsubli iti Pilipinas kaduana ti Kastila nga asawana ken annakna. Natay ti asawana idi Pebrero 10, 1910.

Iti agtawen iti 48 idi 1912, nakikallaysa iti maikatlo nga asawana a ni Maria Lim, ken nangabak a konsehal iti Manila. Nagpaay a konsehal agingga idi 1919. Nagsubli iti Ilocos Sur ket idi 1922 nangabak a senador a nangibagi kadagiti probinsia iti Ilocos. Kabayatan ti terminonana, pimmusay ti maikatlo nga asawana gapu iti panaganakna.

Kalpasan ti panaggibus ti terminona a senador idi 1928, nagretiron iti politika ken inggaednan ti panawenna iti Simbaan ken panagsursuratna. Idi Enero 1938, naatake ken naparalisado. Nakaidda laeng iti katrena agingga iti ipapatayna idi Oktobre 10, 1938, iti tawenna a 74. Sakbay ti ipupusayna, impadamag dagiti dadduma a kameng ti pamiliana ti panangibabawina ti Pammatina, ngem kinontra dayta dagiti dadduma. Inulilana idi dagiti sibibiag a 15 kadagiti 27 nga annakna kadagiti tallo a pimmusay nga asawana. #