sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Isuda a nakatukno iti atang

NAKATUKNO iti atang. Maysa kadagiti pagsasaotayo nga Ilokano. Maisawang daytoy iti tao a kellaat a nagbaliw ti ipakpakitana. Pagarigan koma no kellaat lattan a nagpamerienda idinto nga am-ammo no kasano kakuripot. Wenno kellaat lattan a gimmaget idinto a timmangken ti kinasadutna.

Nakatukno iti atang, kunada pay, no saanen a normal ti ar-aramiden. A kasla ‘tay awanen ti limbong ti panunot. Nakatukno ngamin iti atang isu a pinagkuerongen dagiti di-makitkita.

No apay a matukno ti atang, maipangato pay la ngamin idi ti pakaidasaran daytoy. Maipan ti atang iti sarukang sa maipuesto iti disso a nakadaldalapusan (kano). Pagarigan iti kabakiran. Adda pay dagiti mangiyuli iti atangda kadagiti kayo, kas kiddaw kano dagiti nadalapusda iti panangibabaet ti nagsantiguar.

Ngarud, mabalin a matukno ti atang aglalo no di ammo nga adda kasta iti dayta a disso a pagnaan.

Nagbalin ngaminen a paset ti kulturatayo ti panagatang. Mapasamak la unay idi ti panagatang no naala ti panagsakit (gurigor wenno panaglupluptak dagiti kudil) kadagiti di makitkita.

Agatang pay no adda pasken iti pagtaengan. Sakbay a ramanan ti maysa a potahe, masapul nga agatang nga umuna iti altar. Nainget a masursurot dagitoy ta amangan no mabalsan kano. Mapagsakit ti tian. Ti met atang, saan nga ang-angawen. Saan a piduten a saramsamen kabayatan ti pannakaidasarna. Narigaten ti agkabbibaw!

Nupay moderno itan ti panawen, saan latta a maaw-awan daytoy a paset ti kulturatayo. Agtultuloy latta a kas iti agus ti karayan. Aglalo ket nagbalinen a maysa a figures of speech dayta nakatukno iti atang.

Maipalagip ita ti maysa a daniwtayo nga inruar ti Bannawag. Adtoy nga ibinglaytayo:

Natuknom ti Bukodmo nga Atang

Inatangam ida nga adda iti Laud,
Isuda a mangbekbekkel latta iti isesekkad
Mangpappapuraw iti bumbumsag la ngaruden
A kudil: umaykayo, umaykayo, inkay pagsasanguan
Bua, gawed, pinadis ken arak a kaiimasan…

Inatangam ida nga adda iti Abagatan,
Isuda a nabayagen nga agsapsapul iti kaipapanan
Isuda a mayat a tumakder iti kabukbukodan
A panglakagan: umaykayo, umaykayo, inkay Ramanan
Bua, gawed, pinadis ken arak a kaiimasan…

Inatangam ida nga adda iti Amianan,
Isuda a mangag-agaw kadagiti naidasar iti lamisaan
Ken nangtaldeng kadaytay bulbullagaw
Nga ama: umaykayo, umaykayo, inkay pagsasanguan
Bua, gawed, pinadis ken arak a kaiimasan…

Inatangam ida nga adda iti Daya,
Isuda a namagrikki kadagiti rangtay ken kalsada,
Isuda a nangibaddebaddek kadagiti dapandapan
Ken awanan: umaykayo, umaykayo, inkay Ramanan
Saan laeng a bua, gawed, pinadis ken arak a kaiimasan…
Adda pay manok a karurayan,
Lomo ken netib a baboy a kananaman!

Ngem dimo nasarkedan ti riknam
Natuknom ti bukodmo nga atang
Bukodmo a bagi ti naan-annongan!

Ti pannakatukno ti atang, adda latta a mapalpaliiw kadagiti lidertayo iti agdama. Saan a ti kalintegan ken pagimbagan dagiti iturayanda ti ipangpangrunada. Ad-adda a maik-ikkan iti pateg dagiti ganggannaet nga agbasakbasak iti pagilian. Ganggannaet a mangtagikua kadatayon. Ganggannaet a rumrummuar pay ita a nakautangantayo iti naimbag a nakem.

Dagitoy a lider ken ganggannaet dagiti mayat-atangan. Isuda dagiti akinkukua kadagiti kaiimasan. Isuda dagiti agtagikua iti amin a sabor ti taraon.

Nagkas-ang laeng a panunoten a kasla mailaklako wenno mayat-atang dagiti ordinario nga umili— iti nagan ti bukodda a gagem!

Malaksid itoy a parikut iti pagilian, iti bukodtayo a paggargarawan (saanen a masapul ti umadayo), adda met panagatang ken pannakatuktukno dagiti atang.

Iti pagadalan, rumbeng laeng a mamuli iti kinaimbag dagiti ubbing. Maipaay kadakuada ti panangtarabay ken sirib a kasapulanda iti panangragpatda kadagiti arapaapda.

Ditoy a sumrek ti dakkel nga akem dagiti adipen ti tisa. Isaksakripisioda ti bukodda nga oras ken pamilia para iti trabahoda. Isuda ti kangrunaan a tulbek ti panagbalin ti maysa nga ubing a naitalek iti pagadalan— uray pay makuna a buong ti ulo wenno daytay kangudelanen ti panagut-utekna.

Iti panamagbalin ti maysa nga adipen ti tisa a nasayud ti pannakayyallawat ti sirib kadagiti ubbing, napateg la unay ti kayammetda iti nangatngato ngem isuda. Dagiti makuna a boss-da wenno mangidaulo kadakuada. 

Ta ania man ngamin nga organisasion wenno grupo, dayta la unay nairut ken nabara a langenlangen dagiti kameng ti kangrunaan. Uray kasano kapintas, kabagas dagiti panggep no adda pannakasayasayya dagiti kameng ken opisial, dinto pulos maragpat ti arep-ep ti organisasion. Agbibitinto latta daytoy. Agtalinaed lattan nga arep-ep.

Napateg ngarud la unay a di koma nakatukno iti atang dagiti dadaulo ti maysa nga institusion. Dina koma ipato nga isu laeng ti husto, a dagiti adda iti babaenna, maysada laeng a babaunen, awanen rikna ken karbengan a sumupiat iti pagayatanna. Wenno kasla robot nga agtungpal iti amin a pagayatan.

Kas dadaulo, pagarigan iti pagadalan (a nagpateg la unay ti akemna iti panamagbalin ti maysa nga ubing a produktibo iti masakbayan), rumbeng laeng nga ikkan-pateg ti pagsayaatan ti kaaduan. Saan nga agparammag wenno napangato la unay.

“Do not make me define you by your achievements and accomplishments in your school because that is expected of you as a principal. You will be defined by your relationship with your teachers and how you treat them. Better teacher means better school.”

Husto la unay dayta a nasao ni Dr. Malcolm S. Garma, regional director ti DepEd, NCR.

No apay met ngamin nga adu latta met dagiti nakatukno iti atang a dadaulo ti pagadalan. kasla tulbekda ti posisionda a mangidadanes ken agleksab iti pagnam-ayanda.

Nabayagtayo met bassiten iti Sistema. Adun ti kapaliiwantayo. Umuna a madakamat ditoy ‘tay SOP a kunkunada iti pannaka-purchase ti maysa a banag a para iti pagadalan. Adda nairanta a komision dagitoy a dadaulo. A pagdaksanna, agtaud iti pondo ti pagadalan dayta a maigatang (a pangalaanda iti komision).

Kas koma iti daytoy a pasamak: adda dakkel nga aktibidad a paspasungadan dagiti pagadalan iti sibubukel a probinsia. Tapno nalag-an ti panagsangaili kadagiti delegado nga agtaud iti sibubukel a pagilian, adda beddings a quota ti tunggal pagadalan.

Maysa a set ti bedding, agpateg iti P2,200 kas napagsasaritaanda iti mitingda.  Ngem kinaagpaysona, P1,980 laeng ti mayawat a bayad ti maysa a set iti supplier. SOP, pannakabagida ti sobrana. Ken saan met gayam nga inkapilitan ti mangala iti supplier a contact ti Departamento. Mabalin ti agsapul iti nalaklaka.

Ngem kaaduan ti dadaulo ti nanggundaway iti pagpapaayanda nga institusion. Inruarda iti pondoda dayta gatad (nga isu ti mairesibo) a napagsasaritaan. Ay, ket namsek man bassiten ti naipakasa!

Ngem saan met ketdi nga amin! Adu latta ti napudno. Impalgakda kadagiti adda iti babaenda ti pudno a situasion. No kasta koma amin a dadaulo – a saandan nga esman pay dayta maliksabda. A ti mainutda, ipaayda laengen a pagimbagan dagiti ubbing nga iturturongda.

Adda idi dadaulomi a kagurana dayta SOP. Ibaskagna amin. Rinibribu idi ti main-inut ti pagadalanmi. Maipagatang amin dagitoy (a nawaya koma met nga imbolsana) iti masapsapul dagiti ubbing kas kadagiti tugaw. Ken pannakatarimaan dagiti kuartoda a naglaka a dadaelen ti lati dagiti atep gapu iti kaasidegmi iti baybay.

Sabali laeng met dagitay dadaulo a pagbabaraanda dagiti di mangayon iti di maikanatad a panangpatarayda iti pagadalan. Wenno dagitay kasla isuda laeng ti husto. Awan panangipirpiritda kadagiti adda iti babaenda.

Isuda ti kalaingan!

Dida pay ik-ikkan importansia dagiti lokal a lider nga akinsakup kadakuada. Kasda man kabaelan a patarayen ti pagadalan uray no awan suporta dagiti stakeholders!

Madlaw ti kastoy nga administrasion dagiti daulo no awan ti mapasamak a panagdur-as. No nakiro ti pagadalan. Ken di makikayammet dagiti stakeholders.

Dagitoy koma a daulo a kasla nakatukno iti atang, mabaliwanda koma a mayatangan.

Bareng agsubli pay ti ayat, bara ti langenlangen a napukaw iti nagbabaetanda sipud panagtugawna. Iti nagan ti panagkakadua para iti panangmuli kadagiti ubbing!

Ngem agbalinto latta a naatap a pagteng daytoy no ipatoda latta nga isuda ti kalaingan!  ●