ITI DUYOG TI SINGASING: Close Analysis Kadagiti Sarita (Tuloyna)

Maysa nga Ilokano met laeng, ni National Artist for Literature Francisco Sionil Jose, taga-Carmen, Rosales, Pangasinan ti nangibaga wenno nagdamag iti “Is there Baguio writing after Sinai Hamada?” Sinaludsodna dayta iti PEN Conference a naangay iti Baguio idi 1998.

No English fiction, nalabit a naginana. Ngem no Iluko, kas nakunakon, iti kaaduna, mabalin a paggabor iti lasonglasong a kalsada iti kabenguetan. Iti poetry, ay  adu. Adda dita da Francis Macansantos, Frank Cimatu, Priscilla Supnet-Macansantos, Babeth Lolarga, Merci Dulawan ken dadduma pay a  kameng ti Baguio Writer's Guild. Nalabit, itoy a panangdamag ni Jose, English fiction ti kayatna a sawen.

Maysa kadagiti magustuak a sarita ni Hamada ti “The Fall of Irisan Bridge.” Pakasaritaan iti gubat, a pakabasaan kadagiti makunkuna a “tangken tabungaw” nga elitista iti rebolusion. Daytoy daydiay panangrebba ti maysa nga Igorot iti rangtay ti Irisan.

Kamkamaten dagiti Kano dagiti rebolusionario. Napalabas ti Igorot dagitoy. Siempre, tapno adda met maitulong ni Igorot iti rebolusion, napanunotna a rebbaen ti rangtay tapno saanen a makamatan wenno maitantan ti panangkamat dagiti kabusor kadagiti rebolusionario. Dayta ti inaramidna. Naragsak ta nakatulong iti panggep ti rebolusion. Natulonganna ti pagilianna, uray no kaskasano. Ngem kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, napalabas manen ni Igorot dagiti rebolusionario. Dinamagna no apay nga agsublida idinto ta nawayadan. Imbaga dagitoy a rebolusionario a sumukodan. Tinupraan laengen ni Igorot ti likudan dagitoy a mapanen sumuko.

Daydiay namnamaen a mapasamak ket saan a napasamak. Namnamaem a nasayaat ti kasasaad dagiti rebolusionario, a saanda a makautibo iti panaglibasda. Ngem saan a napasamak. Napasamak ketdi ti saan a  ninamnama. Anian a nagpintas a sarita. 

 Pagsayaatanna kadagiti sarita ni Hamada, nailaga ti makunkuna a Kafagway experience. Ekperiensa a naiduma iti sabali a  lugar. Addaan iti kabukbukodanna a garit, pasamak, anges ken  agbibiag. Eksperiensa ti maysa  nga Ibaloi.

Tapno maikkat dagiti stereo-type, nasken nga ammuen nga adu ti puli iti Benguet. Lugar dagiti Ibaloi daytoy. Nupay kasta, adda met dagiti Kalanguya, Kankanaey, Iowak, Ingaab, Kantuange ken dadduma pay.

Ngem  manipud idi 1930 agingga iti 1950s dagitoy a sinurat ni Hamada  (a kas pattapatta ni Francis Macansantos). Isu a saan ngarud a mababalaw ni Jose iti panangdamagna no adda sinurat iti Baguio kalpasan ni Hamada.

Nupay tinawen sa a mangabak iti fiction iti Palanca, saan a madlaw ti Cordillera experience kadagiti sinurat ti maysa kadagiti kalaingan a mannurat iti Baguio a nakabase sadiay London. Agpapaay a kas editor ti maysa a nalatak a magazine sadiay no saanak a nagkamtud iti impormasionko a nasagap maipapan kenkuana. Dagiti kakabsatna, ket mannaniwda met; nakaduak pay ti maysa iti naminsan a panagdaniwan sadiay UP Baguio. Liniada ti writing. Ngem ti imasna, saan a nagramut iti Cordillera experience dagitoy a sinuratda, isu nga adda dumlaw nga awanen ti fiction iti Cordillera.

Napateg dagitoy a fiction iti maysa a lugar. Ta apay? Saan laeng a ladawan dagitoy a sarita no di pay maibilang a historia iti kabibiag ken kinaasino.

Ket no awanen ti sinurat wenno agsurat pay, dumteng no kuan ti panagdamag no “adda kadi pay?” wenno adda pay simmaruno wenno simmukat wenno nangpidut iti naidisso a pluma.

No awan ti mangpidut iti naidisso a pluma, agingga  laeng iti maudi nga anges ti bitekna. Nalabit a kastoyto met ti pagbalinan ti Ilokano lit no awan dagiti agsulbod a mannurat.#