ITI DUYOG TI SINGASING: Dagiti Anthropomorphism A Sarita (Umuna a paset)

Maysa kadagiti kaay-ayok a sarita dagiti nasurat nga anthropomorphism. Diak ammo no apay, ngem nalabit, gapu ngata ta nagsursurattayon kadagitoy. Apaman a maammuak a nasurat nga anthropomorphism ti sarita, dumket metten a dagus iti essemko a mangsiim no di man itedna ti reggetko a mangamiris no ania ti kayatna nga ibaga wenno ipasimudaag a tema. Masapul a takuaten ti mensahena santo amirisen. Saan ngamin a direkta a naibaga ti mensahe ditoy (ti kaaduan) no di ket mapidut kabayatan ti panangbasa, ket no ania ti readingmo, isu ti pakabuklan ti interpretasionmo. Eswes, pagwerretenna ti imahinasionmo.

Itay kallabes a salip iti sarita a para ubbing nga inesponsoran ti GUMIL Filipinas, napaliiwko a limtaw manen ti ngayed ti sariugma (folktale) wenno ti nasurat iti anthropomorphism. Ti sarita (sariugma – sarita idi ugma) ket naikkan iti naintaoan a kalidad dagiti puersa ti nakaparsuaan (force of nature) tapno ideliberda ken itedda ti kapipintasan amin a motibo ken panggep ti sarita, ti mangipaay iti naimbag nga adal ken sursuro no di man kangangayedan nga inspirasion tapno maragpat ti ingpen biag. Iti ababa a pannao,  saan a tao dagiti agbibiag wenno karakter no di ket puersa ti nakaparsuan nga inikkan iti naintaon a biag. Kapada met dagiti inanimate objects (awanan biag) a naikkan iti naintaoan a panagbiag. Umarngi met laeng itoy uray dagiti sarilaw-as (folklore). Naikkan iti biag ken naintaoan a panagbiag uray dagiti ayup, mula ken dadduma pay a banag. Dagitoy dagiti anthropomorphism.

Iti kaanoman dinto agkupas dagiti anthropomorphism – lalo no nasuratda iti kapkapnekan a wagas. Saanda nga agkupas gapu iti ikutda a naisangsangayan a talugading – ti panangadal ken panangited iti patigmaan wenno pammagbaga. Maitutop la unay a para kadagiti ubbing. Ken uray metten kadagiti nataengan, apay ketdin a saan?

Maysa a klase ti sarita a nakaigameran iti panagbiag a nasken met a taldiapan ken pasantaken iti agdama a panawen ta isu dayta ti umno a pagteng.

Saan ketdi nga agdadamo wenno ubing ti Literatura Ilokana maipapan kadagiti kakastoy a sarita ta addadan dagitoy uray idi angged (time immemorial). Dagiti dadduma, no diman kaaduan, ket nagtitinnawidan, nagsisinublatan iti rabaw ti dila, nais-istoria kadagiti ubbing idi un-unana, nabasbasa iti Bannawag ken dadduma pay a magasin.

Ken wen,  nagtalinaed a nabayag kadagiti radio drama, a kas koma dagiti serie iti “Dagiti Sarsarita ni Uncle Pete” ni Pete Aromin.  Uray idi napanen iti nagkaysa a biag ni Uncle Pete, saan a naginana ti sarsarita a para kadagiti ubbing ta inallawat a dagus ni Amor Cabaccang nga iniggamanna iti mano a dekada agingga iti agdama.

Nagsursurattayo met kadagiti alpabula (coined word for allegory and fable) iti las-ud ti lima a tawen iti radio drama (1992-1997). Naruay dagiti sinurattayo a fairytales, a dagiti dadduma, naipatarus iti porma a sarita manipud iti scriptwriting – agduma ngamin dagitoy ta adda dagiti nasken a sawen/ibaga iti scriptwriting a saanen a madakdakamat wenno idalan laeng iti pangngarig; sumagmamano dagitoy ti naipablasak iti Saringit Chronicle ken iti Tawid News Magasin, a kas iti “Kapwar,” “Ti Balbal,” “Boogles,” “ti Fenoderee,” “Ti Kilmoulis” “Ti Timazomb” ken dadduma pay. Insardengtayo ti nagipatarus idi nakumikomtayo kadagiti pakaseknan.

Kadagiti sinurat iti English, nalatak unay dagiti koleksion ni Mabel Cook Cole a naipablaak idi 1916 – lalo ti maipapan iti sunggo ken pag-ong series, ti sarsarita maipapan iti puraw a karabasa – sarita maipapan iti kinaameng ken kinabukatot ti tao ken dadduma pay. Naiparang dayta kinabukatot  a kas kinalabes iti panunot ken limmaksid iti nakaisigudan a talugading ken sursuro. Nagangayanna, ti nagpinget a maaddaan iti adu a kinabaknang ket isu met ti napukawan. Nagpinget a mangallop iti sangasalop, napukawan iti sangakaban!

(Maigibusto)