ITI DUYOG TI SINGASING: Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (Maudi a pas

Naisurot ti pamilia ni Indayuan ken ni Lakay Salapang a nangsunson iti karayan. Agingga a nakagtengda iti namnamaenda a lugar a mangited kadakuada iti talinaay ken kappia iti biag. Pinanagananda ti lugar iti Dalawa. Ngem dida napnek iti Dalawa. Nagpasurongda pay a nagpaabagatan agingga a nakagtengda manen iti paset a kalipayan. Pinanagananda ti lugar iti Kalipayan. Nasamek a lugar ti Kalipayan, isu a napanunot ni Lakay Salapang ti nagsapul iti nasaysayaat a disso. Nakitana ti gimmayaman a waig a nalames. Nataba ti dagana. Sadiaydan a nagnaed. Pinanagananda ti lugar iti Gayaman. Nagsapulda latta iti nalayang a lugar. Nakasarakda manen iti tay-ak ket tapno mapaneknekan no nataba ti daga, nangimula ni Lakay Salapang iti saba a balayang. Pinanagananda ti lugar iti Balbalayang. Iti sep-ang ti Cordillera, nataba ti daga. Inkeddengda a ditadan nga agnaed iti tungpal biagda. Kunada a pagsusugponanda dayta a lugar. Isu a pinanagananda ti lugar iti Sugpon. Mysa ita ti Sugpon nga ili iti Ilocos Sur.

Barangayen ti Alilem, Ilocos Sur ti Dalawa, ti immuna a lugar a dinappatanda. Balbalayang pay laeng ti nagan ti lugar a nataba a nangimulaan ni Lakay Salapan iti balayang. Poblasion dayta ti ili ti Sugpon.

Makuna ngarud a ti grupo nga indauluan ni Lakay Salapang, pakairamanan ti pamilia ni Indayuan ti nangbukel kadagiti ili ti Amburayan River Valley Group, .

Kuna ni Dr. Hornedo: “Indayuan,” which is probably the micro version of the Ilocano migrant’s story who goes in quest of freedom and prosperity in a new land, arriving first as an alien, and then is made native by time and the community of his creative endevours.

Innayon ni Dr. Hornedo: Indayuan is a piece of oral history, particularly of the people of Sugpon. The poem is in fact more on the story of the founding of Sugpon than of Indayuan who is mentioned only in the early part of the story.

Kunatayo met: Maysa a simbolismo ni Indayuan iti panagsapul iti napintas a daga a kaikarian. Isu a saan unay a nadakdakamat ti balasang. Iti ramut a balikas, ti Indayuan ket dayo wenno ganggannaet. Ganggannaet ti grupo nga agsapsapul iti napintas a disso nga awaganda iti lugarda.

Naiyanak ni Lakay Canuto Bayang, ti raconteur,  idi 1898. Naiyanak ken dimmakkel kadagita nadakdakamat a lugar. Posible a kaputotan daytoy dagiti grupo ni Lakay Salapang. Madaydayaw a pangamaen (elder) ti lugar ni Lakay Canuto.  Kapitan iti Barangay Porporiket ti anakna ken kameng ti sangguniang bayan ti Sudipen, La Union iti panawen a pananginterbio kenkuana ni Dr. Hornedo idi Abril 2, 1986.

Gapu iti kinalaingna nga agiyebkas kadagiti epiko ni Lakay Canuto, naimbitaran ni Lakay Canuto nga agiyebkas kadagiti ammona nga epiko iti 6th National Folklore Congress a naangay sadiay St. Louis University idi Oktubre 23-25, 1988.


DAGITI DADDUMA PAY NGA EPIKO A SINUKISOK NI DR. HORNEDO    


1. BIAG NI LAM-ANG. Indallot kano daytoy ni Baket Engracia Sang-et. Bersion ni Bag-o, kunamon.

2. POLIGANAY. Napintas met a balasang. Inarem dagiti dayo. Naggibus iti pannakailaksid ti bida ta di nagtungpal iti bilin dagiti nagannak kenkuana.

3.  TI ALLUSAN. Kas met laeng iti “Da Delnagen ken Annusan Lumawig.  Isu nga isu a pakasaritaan. Sabali laeng ti nagan dagiti agbibiag. Dua a baro ti nagarem iti balasang. Kinalinyas diay maysa ti balasang ket natay. Inyanudda ti bangkay ti balasang iti karayan. Insubli ti sabali a baro ti anges ti balasang ket nagbiag.


 CONCLUSION


Kailian, naisurat ken naiyebkas dagitoy nga epiko iti Iluko. Saan ngarud a mapagduaduaan a paset ti Literatura Ilokana dagitoy. Naipatarusda pay iti Inglis para iti panagadal iti akademia.

Laeng, kailian, maysa nga Ivatan ti nagsukisok. Apay nga isakit ti maysa nga Ivatan ti Literatura Ilokana? Gapu ta napateg kenkuana dagitoy a sinukisokna a sinurat a kas kararua ti puli. Napateg dagitoy a sinurat a kas paganninawan ti napalabas ken pakaammuan iti kinaasino.  Napateg unay daytoy a kas nayon iti kinabaknang ni Ilokano. Napateg unay daytoy a kas kinabaknang ti Amianan.

Kailian, maysa koma a wake up call, wenno pangriing kadagiti amin nga Ilokano, patneng man wenno Bag-o, a nasken nga ipategtayo ti bukodtayo a literatura. Ipateg pay ti saan nga Ilokano, anianto la ketdin kadatayo nga Ilokano?

No adda pay nabatbati a panangisakitmo iti kinaasinom, iti kina-Ilokanom, iti kina-Bag-om, nasken nga isakitmo met ti kararua ti pulim, ti literatura.

Ken ni Dr. Florentino H. Hornedo, lugayandakayo itoy nga inaramidyo, sir!

(Gibusna)