ITI DUYOG TI SINGASING: Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (Tuloyna)

Kinuna kano metten ni Annusan nga lalawiganen

Kalla inalamidna ti panagkappiada,

“Ay, gayyemko nga Delnagen

Kunak la no nalaingka

A, ta kasla saanb nga ikankano

Daytoy bagim nga innak makitkita,”

Ta kalla bukong kano met ngamin

Ti bagina nga kalla ha’anna

Nga ikaskaso ti baot.

Ngem agasem ti baot ngay nga linak-amna

Ket nagsangapulo nga puted

Didiay uway nga nangab-ablat ken isu

Ngem isu metten ti insakitnan

Ken maysa pay diay ladingitnna

Idiay balasang nga ay-ayatenna

Nga ni Bangan iti dapnisan.

Ket idi kuan nga kastan

Napan kano idiay sakduan

Nagkaud iti danum kano piman

Innakan dinigos nga inap-aplusan

Ni gayemna nga Delnagen kan gayam.

Sananto inkalkalalagan

Nga ibbabawi kano piman

Daytay dusa nga linak-amnan

Gapu ta duklosennanto met

Didiay agsaysayaw pay laeng

Didiay padana nga lalaki

Agsao-da ngem dina met kayat

Nga kasa-o ket duklosenna latta

Gapu ta dakkel nga tao

Nga kasla bukong ti  bagina

Kasla agbagbagi nga nuang.

Kalpasan nga naikalkalalagan

Ken inap-aplusanna, imimbag ngalud

Ni Delnagen iti nasakitna

Ket kasta ngalud nagkappiada da Delnagen

Ken Annusan Lumawig nga lawlawigan.

Dayta man ti istolyana a gayam

Daytay i-beskaan ken i-dapnisan

Kasta met ditoy tengngana

Nga kabanbantayan ditoy daga.

Ket awan koma ti dakdakesna

Daytoy nga innak panangistolya

Ta pagraragsakan ditoy daga daytoy makunkuna.

Sapay koma ta adda kasta kadatay’ koma

Nga mannakabalin koma itatta

Ubbingko nga madamdama

Nga agbibiag ditoy daga

Kasla ken ni Annusan nga makunkuna

Nga no agpanggep ket nakalaklaka.

Mailadawan kadaytoy nga epiko ti panagayat ti maysa a tao iti uray asino agraman ti kabusor. Saan nga impakita ti ti bida, ni Annusan, ti gurana  ken ni Delnagen. Nupay nagaramid iti saan a nasayaat ni Delnagen, insakit latta ni Annusan ti gayyemna saan laeng nga iti sao no di pay iti aramid. Iti ababa a pannao, ayatem ti kabusormo a kas iti panagayatmo met laeng iti bukodmo a bagi.

Ket nagkappia ken naggayyem manen dagiti dua a malalaki.

Kinuna ni Dr. Hornedo nga agpada met laeng ti plot wenno balabala iti bersion ni Engracia “Grace” Bangaoil ngem agduma iti karakter ken setting.  Nagbalin nga Allusan ti  Annusan Lumawig, ti bida a lalaki idinto a ni Bangan a bida a babai ket Doña Maria ti nagannan. Ni Delnagen, ti kontrabida a lalaki iti Bangaoil bersion, ket nagbalin nga Agillang. Awan ti nagan dagiti agabalayan a Pati ken Suyan iti bersion ni Bangaoil.

Malaksid iti nadakamat a tema a panagayat iti kabusor, ti laeng inter-marriages ti i-dapnisan (lennekan) ken i-beskaan (leggakan) ti makitak a mailadawan. Maysa a love triangle: ni Bangan iti lennekan (laud), ni Annusan iti leggakan (daya) ken ni Delnagen iti tengnga (kabambantayan).

Adda nadakamat a partikular a lugar  a linabsan da Annusan ken Bangan idi inyawid ti nobio ti nobiana: ti Ampusongan. Maysa nga ili idi un-unana ti Ampusongan.

Kastoy ti mabasa a pakabuklan ken pakasaritaanna iti Wikipedia.com:    “Ampusongan is one of the seven barangays comprising the municipality of Bakun in the Philippine province of Benguet.

During the Spanish period, Ampusongan was a rancheria or a town in the Commandancia Politico Militar de Tiagan, Distrito de Benguet.

In 1900, when the Americans took control of the Philippines, the Philippine Commission enacted Act No. 48, placing Ampusongan under the province of Benguet and Bakun under the then Province of Amburayan . On August 13, 1908,the Americans set up Mountain Province as a special province, organized into several sub-provinces: Apayao, Kalinga, Bontoc, Ifugao, Benguet, Lepanto, and Amburayan. The municipal districts of Bakun and Ampusongan became part of Benguet.

In 1917, the Bureau of Non-Christian Tribes recommended that the western border of the Mountain Province be pushed eastward, such that the entire subprovince of Amburayan and large slices of Lepanto and Benguet would be made part of Ilocos Sur and La Union.

In the early part of 1937, Ampusongan was merged with Bakun, the latter carrying the name of the townships while the former became a barangay.”

Iti mismo a Tiagan, San Emilio, Ilocos Sur a babaen ti Bakun, Benguet ti kapitolio dayta a CPM de Tiagan. Ngem iti agdama,  nalatlatak ti Ampusongan iti naganna nga 102 (Hundred Two) wenno Kilometer One Hundred Two ta daytoy ti distansiana manipud iti Baguio City . 

Wen, lugar a mismo dagiti Bag-o ti CPM de Tiagan, probinsia ti Lepanto ken probinsia ti Amburayan. Sangapulo ket uppat (14) nga interiores ti Ilocos Sur ken dagiti ili ti Sudipen, Santol ken  San Gabriel iti La Union ti nangbukel iti CPM de Tiagan ken probinsia ti Amburayan. Nawara dagitoy a lugar idi maipasngay ti La Union.

Iti pannakaipagna ti Autonomia ti Cordillera iti umuna a dupag, pinadas dagiti Bago figures nga isubli ti teritorioda iti Cordillera ngem dida nagballigi. Iti maikadua manen a pannakaipasangona iti ratipikasion babaen ti reperendum, naikkaten dagiti probision a pannakaisubli ti Bagolandia iti Cordillera. Ngem di latta nagballigi ti ratipikasion ti autonomia. Toy nagsurat ti nagipatarus iti Iluko bersion ti Constitution ti Cordillera Autonomous Region.

        (Adda tuloyna)