ITI DUYOG TI SINGASING: Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (Tuloyna)

KOMENTARIO KEN PANIRIGAN

 


Naipakita ditoy nga epiko ti trade connection iti nagbaetan ti highlanders ken lowlanders. Napintek la una daytoy a relasion. Adda gayamen daytoy a relasion uray pay idi un-unana a panawen.

Adda laeng sangkabassit a boldiakisna ti epiko ngem nagmayat man ti panangibagana ta saan unay a nakaro. Makapakatawa ketdi iti panagramanko ti panangiparangna.

Kaniak a biang, metapora para iti saan a nadalus a babai dayta alsong a lussok. Gagangay a metapora ni Ilokano iti aramid a sexual ti alsong. Ket no nayonan pay iti sabali a karakteristik ti alsong, kas iti butbot, kayatna a sawen, awan ti mamaay wenno awan ti importansiana.

Iti sabali a punto, no amirisen a nalaing, adda makunkuna nga exploitation a napasamak iti epiko. Dagitoy dagiti sumagmamano a puntos a masirip:

1) Nabakbaknang ni highlander ta sinaksako ken sinupsupot ti kuartana

2) Nupay donia ni lowlander Annagud, ti laeng karismana ken kinapintasna ken ti tarakenna a baboy ti gamengna.

3) Kas mailadawan, inaramat ti donia ti kinapintasna tapno maikutan ken madiktaranna ni Igorot, iti man punto ti panaggiginnatang (business and trade) ken tapno madiktaranna ti panunot ti highlander (iti punto a pinaulina ni highlander tapno agnaigda.) Ket sumursurot lattan ti highlander nga Igorot iti pagayatan ni lowlander nga Annagud.

Iti punto wenno iti pudno a biag, the lowlanders exploited the highlanders’ wealth. 

Nalabit a saan a patneng nga Ilokana ti karakter a Donya Annagud. Ta naemma ni Ilokana. Nalabit, adda laok ti darana wenno maysa a kaputotan ti Kastilaloy ni Annagud  ta maysa la ngarud a donya. Wenno maysa a Kastila. Ta awan ti donya a patneng nga Ilokana.

No ibasar kadagiti historia, dagiti Kastila, (nga ibagi ni Donya Annagud) ti kaunaan nga exploiter iti kinabaknang ni Igorot (nga ibagian ti bidatayo a lalaki). Agingga kadagitoy nga aldaw, dagiti pay laeng ganggannaet ti exploiters iti Cordillera lalo dagiti minasan.  Pagbalinen metten dagiti ganggannaet a minasan a sungkaan dagiti kalbuenda a bambantay.

Ngem ti kangrunaan itoy nga epiko, kuna ti raconteur wenno ni Lakay Canuto Bayang nga Igorot dagiti i-Bontoc wenno ti bida a lalaki. In this phrase, I assume that the Bag-o acclamation that they (Bag-os) are Igorot is a remote idea. Dakami nga Igorot, kuna koma ni apo Canuto, no ibilangna ti bagina ken kapulina nga Igorot dagiti Bag-o. So, the Bag-os, really, are the forgotten hillstribe of Northern Luzon. Apay a Northern Luzon ? Ket no adda pay Bag-o iti Badoc, Pinili, Adams, Nueva Era, Solsona iti Ilocos Norte. Iti libro ni Apo Pacita Saludes a paksaritaan ti Badoc-Pinili, kunana a dagiti Bago dagiti kaunaan a nagnaed kadagita nga ili wenno original settlers. Iti naminsan,  insurat ni my good friend, Dr. Morr Pungayan, Ibaloi ace linguist and historian,  iti kolumna nga “Ibaloi et Langue” iti weekly Baguio Midland Courier ti kinaadda dagiti Bago iti ili ti Adams ken Nueva Era iti Ilocos Norte.