ITI DUYOG TI SINGASING: Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D.

Saan laeng a ti “Ti Biag ni Lam-ang” ti epiko ni Ilokano, adda pay dagiti  sumagmamano a naisurat ken naiyebkas. Nagtitinnawidan amin dagitoy babaen ti dila. Inagsaw ni Dr. Florentino H. Hornedo dagitoy a koleksionna iti mismo a raconteur wenno iti mismo a nangiyebkas kadagitoy atitiddog a dandaniw. Nupay maysa nga Ivatan ni Dr. Hornedo, dakkel ti pusona para iti itatayok ti epiko ni Ilokano.

Usarek kadaytoy a sinurat ti panagadal iti kaipapanan, pakaiturongan, pakairanudan ken kinapateg dagitoy a sinukisok ken sinuratna. Isurattayo ti sibubukel a binatog dagiti dua kadagitoy   ket dagitinto laengen summary dagiti sumagmamano pay a lima ti pangagsawantayo iti kaipapanan, kinapateg, pakairanudan ken pakaiturongan dagitoy nga epiko .

Saan a naipablaak dagitoy kadagiti magasin ken pagiwarnak no di kadagiti journal iti akademia para iti scholarly a panagadal ken panagsukisok.

Addaan iti uppat a pulo ket innem a binatog (446, karaman ti paulo), ti umuna nga intay taldiapan, ti “Da Delnagen ken Annusan Lumawig” a naipablaak iti Philippine Studies,  Volume 42 (2nd Quarter), 1994. Naiyabay ti Ilokano a teksto iti naipatarus iti English. Inagsaw ken inrekord a mismo ni Dr. Hornedo ti epiko iti lakay a nangiyebkas kadaytoy, ni Lakay Arsenio Ligud ti Barangay Amilongan, Alilem, Ilocos Sur idi Disiembre 28, 1989 ket nakapreserba dagita a magnetic tape sadiay Ateneo de Manila University.

Makuna a sibibiag daytoy nga epiko maipapan kada Delnagen ken Annusan ta addaan pay iti sabali a bersion. Adda laeng sumagmamano a nagdumaanda (ta bersion ngarud) iti setting ken karakter.  Ti bersion nga  inyebkas met ni Lakay Andres Budeng ti Barangay Poblasion, Alilem, Ilocos Sur, ket inrekord ni Grace Bangaoil kas undergraduate thesisna idi 1985 kas senior iti Interdisciplinary Studies iti School of Arts and Sciences iti Ateneo de  Manila University.

Naaddaanak iti kopia itoy nga epiko ni Ilokano babaen mismo ken ni Dr. Hornedo.  Uray no diak kiniddaw, sitatallugod a nangipaw-it babaen ti surat idi pakauna ti 1990s. Intedna daytoy idi kairut ti intay panagsukisok iti background ti oral literature dagiti Bago para iti pagiwarnak a The Tribu News ken iti magasin a The Tribu Magazine idi pakpakauna ti 1990s. Naipablaak iti Bannawag, Saringit Chronicle ken Tawid News Magasin dagiti dadduma a sinukisokko maipapan iti Bago.

Kuna da  Dr. Hornedo ken Bangaoil a Bago oral literature dagitoy. Agsasao ti Bago iti naglaok nga Iluko ken Kankanaey. Kuna  ni Dr. William Henry Scott iti maysa kadagiti librona a ‘4th branch of Kankanaey’ ti sao ti Bago. Ngem kuna ti maysa kadagiti kalaingan nga Ibaloi historian ken dati a vice governor ti Benguet a Kakali daytoy a sao wenno lengguahe a naglaok ti Iluko ken Kankanaey. Ilukanaey met ti bersion nga inaramatko iti maysa pay a sinuratko, manipud iti nagtipon nga Iluko ken Kankanaey.

Aniaman ti itawag itoy, ania man a bersion, paset dagitoy nga epiko iti literatura ti Ilokana, ti literatura ti Amianan.

Adtoy ngaruden ti epiko,  kas iti pannakaisuratna babaen ti interpretasion ken pannakaawat ni Saturnino Baltazar ti Bakun, Benguet nga isu ti nangurnos iti transcript ken nangited iti preliminary translation.

DA DELNAGEN KEN ANNUSAN LUMAWIG

Sung by:  Lakay Arsenio Ligud

Recorded by: Dr. Florentino H. Hornedo

Recorded at: Barangay Amilongan, Alilem, Ilocos Sur

Date recorded: 28 December 1989

Adda maistoryak nga sarsarita

Ti a-appo iti immun-una nga aldaw,

Idi bassitak pay met la nga agtutubo,

Ta adda kano dagiti tao nga  immun-una

Nga managan iti Delnagen ken Annusan Lumawig.

Daytoy ni Delnagen, agbalbalay iti kabanbantayan

Nga agmulmulat’ saba;

Daytoy ni Annusan, nga agbalay met iti beskaan

Wenno leggakan ti init.

Baro dagidiay nga agpadpada.

Adda met ni Bangan nga balasang.

Agdinamag nga balasang dayta;

Pagi-innapalan amin ti tao

Nga agbalay ditoy dapnisan.

Idi nadamag ni Delnagen daytoy nga  balasang,

Napanna inarem. Kitkitaenna;

Kasla mayat met ti riknana a mangkita.

Gapu ta ibagana diay riknana,

Ay, ket madi diay babae!

Ngem ipapilit met laeng diay lalaki ti pagayatanna.

Ket gapu ta ipateg met didiay babae

Didiay paglamanoda kasla pagpakadana,

Kasla metten isu ti pammawidan daytoy lalaki

Nga ayaten didiay babae wennot’ balasang

Didiay lalake a managan Delnagen.

Ket idi kasta, nagsubli ni Delnagen,

Nangipan iti mulana nga saba.

Ket impakitana ti kabaelanna nga pigsa,

Maysa nga ima, maysa nga pamunga,

Maysa nga ima, maysa nga pamungan;

Sabali ti adda iti abaga.

Dayta nga kinapigsa, saggaysa nga bulig;

Impanna idiay ayan ti balasang.

       (Adda tuloyna)