ITI DUYOG TI SINGASING: Gubat ti Dila (Umuna a paset)

Nadakamattayo idin nga adda dagiti eskuelaan a mangiparit kadagiti estudiante nga agsaoda iti bukodda a dila ngem saan iti Tagalog ken ad-adda a maiyadal ti English. Dagiti dadduma, mamulta pay dagiti estudiante no agsaoda iti kabukbukodanda a dila, maysa a saan a maikanatad nga aramid lalona ket addada iti ikub ti edukasion. Agtultuloy pay laeng daytoy a panaglabsing iti kalintegan ti tao.

La, saan a bale ti English ta isu ngarud ti lengguahe a maar-aramat lalona iti siensa ken teknolohia, information technology, law, negosio wenno panaggiginnatang ken transaksion ken dadduma pay. Nasken nga arakupentayo dayta para iti global language.

Nupay addan panggep a panangisubli iti bukod a dila kadagiti agad-adal iti elementaria, manipud grade one agingga iti grade three, awan pay laeng ti makunkuna a naan-anay nga implementasion daytoy ta adu dagiti makita a rason. Umuna unay ti kinaawan ti aramaten nga agisuro, kas kadagiti libro ken dadduma pay a teaching materials nga aramaten nga agisuro.

Iti away, wen, nalaklaka laeng ngata a yimplimentar daytoy ngem kadagiti sentro, medio adda rikrikutna a yimplimentar agsipud ta ditoy ti nagdudupudopan ti nagduduma nga etniko a grupo ket natural, tumpuar dagiti nagduduma a panirigan.

Dakkel ngarud unay a parikut daytoy a sangsanguen ti kagimongan, saan laeng a ditoy Kailukoan no di pay ket amin a disso a yan dagiti minoridad ken mayoridad a sao iti isu amin a rehion. Sapasap wenno sangkapagilian daytoy a parikut.

Kasta met a saan laeng a ditoy pagilian ti pakapaspasamakanna no di pay kadagiti sabsabali a pagilian a yan dagiti dadduma a puli nga addaan iti kabukbukodan a dila a kayatda nga itandudo ken pagrangpayaen.

Pagarigan laengen iti yan ti dagidagi ti daan a sibilisasion, ti Tsina. Agparikut met mainaig iti lengguahe. Dakkel a parikut! Ti lengguaheda ket kayat a patayen ti sabali a lengguahe. Kayat ti gobierno ti Tsina a masurot ti diktar ti gobiernoda a lengguahe. Adda addang ti Mandarin a mangungaw wenno mangpunas iti Cantonese. Milion-milion dagiti agsasao iti Cantonese a kayat a rimbawan ken pukawen ti Mandarin. Agdagupda iti 70 milion, masarakan ida lalona iti Hong Kong, Macau, ken iti probinsia ti Guangdong. Iti dayta a kaaduda, kayat met dagitoy nga agsasao iti Cantonese a maaddaanda iti patas a karbengan ken co-existence iti Mandarin.

“We want to show our support to our Guangzhou friends in their campaign to protect Cantonese against any threat of elimination,” said Choi Suk-fong, organiser ti nasao a rally sadiay Hong Kong itay nabiit. “You want us to shut up! We will speak louder in Cantonese!” inyikkis dagiti ralista.

Ti timekda ket nangegan iti sangalubongan. Daytoy ti nagbalin a paratignay dagiti maaw-awananen iti pinget a mangirupir ti kalinteganda. Dakkel a banag daytoy lalona kadagiti napinget a cultural workers.

Ammo dagitoy nga agsasao iti Cantonese nga ipateg ti kinaasinoda. Ammoda nga irupir ti kalinteganda. Ammoda a salakniban ti gamengda. Ta ammoda a no mapukawda amin dagitoy, kaslada kayo a napukawan iti ramut, saanen a rumangpaya no di ket matay.

Daytoy a level ti kapanunotan ti awan kadagiti kaaduan a dialekto ken lengguahe iti pagilian. No dadduma, awanantayo iti panangipateg iti bukodtayo a bagi.

No utoben, addaan ti pagiliantayo iti nasurok a sangagasut a dialekto ken nasurok a sangapulo a lengguahe. Ngem gapu iti mapaspasamak a nadaras a panagpukaw ken pannakapunas dagiti dadduma, pasetdanto laengen ti napalabas – ti nakalidliday a napalabas. Nakalidliday ta binaybay-an dagiti annabo ti puli.

Kaanonto a dumteng iti pagilian ti kas ti kinapinget dagiti agsasao iti Cantonese a mangirupir iti karbenganda kadagiti lengguahe ken dialekto iti pagilianda, nangruna la unay ti Iluko a bukodtayo a dila?

Awan ti masinuo. Saan pay a nalawag ti amin. Koma, mangngegan ti amin ken maamirisda ti pinget dagiti agsasao iti Cantonese tapno kasta koma met ti maaramid ken ni Ilokano.

Ta ti kabukbukodan a sao ket mismo a kararua ti puli.#