Footer

ITI DUYOG TI SINGASING: Ideolohia-Politika ken Arte Para iti Arte (Maudi iti dua a paset)

Nasken
kadi pay nga ibinsabinsak wenno ilawlawagko dagitoy? Saankon nga
ilawlawag ta kadagiti makaawat iti sasaaden ti ilida nalawlawagda pay
daytoy ngem iti agmatuon .







Dakamatek laengen dagiti
sumagmamano a sinurat a “makaili” ken mangisaksakit ti “ili”
idi panawen ti propagandista:

Dagiti sinurat ni Jose Rizal a
“Noli Me Tangere”, “El Filibusterismo”, ken “Maudi a
Pakada”. Diakon nga ilawlawag dagitoy ta ammok nga ad-adu ti
makaammo kadagitoy.

Dakamatek ti “Caiigat Cayo” a
sinurat ni Marcelo H. del Pilar wenno Plaridel. Sungbatna iti sinurat
ni Padre Jose Rodriguez a traidor kano ti nangsurat iti “Noli…”
ken El Fili…”

Mainayon ti “Pag-ibig sa
Tinubuang Lupa,” a nangispirar ken Gat. Andres Bonifacio tapno
buangayenna ti KKK; ken ti “Ang “Kapangyarihan ng Monastiko sa
Pilipinas” ken dadduma pay.

Dakamatentayo pay dagiti
sumaganad: ti “Fray Botod” ni Graciano Lopez Jaena. “Ti Butiog”
ti kayatna a sawen iti Iluko wenno dagiti Kastila a papadi a butiog
kadagidi a panawen; ti “Ang Dangal ng Pilipinas”, maysa a
diskurso a nangibayog iti kinasirib ni Pinoy lalo kadagiti nangabak
iti eksposision sadiay Paris , a kas kada Felix Resureccion Hidalgo,
Joaquin Pardo de Tavera ken ti Ilokano a ni Juan Luna; ti “La Hija
de Fraile” (“Anak ng Prayle”) wenno sinurat a mangkonkondena
kadagiti aramid dagiti prayle; “Ang Sanhi ng Kapighatian ng
Pilipinas” a maipapan iti bulok a systema ti edukasion kadagidi a
panawen. Ken dadduma pay a sinuratna.

Mairaman pay ditoy ni Mariano
Ponce, ti editor, a nagsursurat kadagiti salaysay a makaili ken
naglinged iti nagnagan a ‘Tikbalang,’ ‘Kalipulako,’ ken
‘Naning.’

Ni Antonio Luna, alyas Taga-ilog a
nangsurat iti “Noche Buena,”, “Ang Piging na Pilipino,” “La
Muestra Mi Pueblo,” “Todo El Esto Magno,” ken daduma pay a
“makaili” a sinurat.

Ni Pedro Paterno, autor ti
“Ninay”, kaunaan a nobela a para iti gimong.

Ni Isabelo de los Reyes. Ilokano,
ama dagiti mangmangged a Filipino, propagandista iti tallo a panawen:
panawen ti propaganda, panawen ti rebolusion ken panawen ti
Amerikano. Ni de los Reyes ti nangabak iti gunggona sadiay Madrid iti
maysa nga eksposision babaen iti sinuratna nga “El Folklore
Filipino.’

Dayta iti panawen ti
propagandista. Nagsursurat dagiti mangipatpateg iti ili kadagiti
sinurat a nangibunga iti panagmulagat dagiti mata ken irurukuas,
dagiti sinurat a nangited iti mitsa tapno mariing iti parbangon
dagiti umili.

Manipud iti panawen ti
propagandista, panawen ti Amerikano, panawen ti Hapon panawen ti
aktibismo idi 1960s, panawen ti Bagong Lipunan, nagsursurat latta
dagiti “makaili” a mannurat a saanda nga ingginggina dagiti
nakaturong kadakuada a paltog wenno buneng a nakalagid iti
tengngedda.

Kas iti nakunakon, saan a nasken a
pagsususubangan no adda arte wenno awan kadagiti ideolohia a sinurat.
Ti nasken, isuda ti mitsa iti panagbalbaliw. Ti arte a para iti arte?
Apay ket a saanen? Ngem di liplipatan ti nakabalud nga ili.

Ta asino aya ti mannurat? Saan
kadi nga isu ti konsensia iti gimong a paggargarawanna ken iti
panawenna?

Ket no bilang makitkitana a
nakabalud ti Ina nga Ili iti takiag dagiti mananggundaway a
ganggannaet, ti biddut a panangipataray ti gobierno, ti biddut a
pananggabur iti nasion kadagiti ganggannaet a produkto a nakatayan
dagiti panggedan ken pamastrekan dagiti Pinoy, saan aya nga addaan
iti wayawaya ti amin a mangiyebkas iti kayatna nga ibaga, aglalo ti
pannakaparparigat ti ilina?

Adda latta arte iti sinurat a
makaili. Ta no saan, awan koma met dayta puersa a mangited iti bileg
a mamagtignay iti sangsangkamaysa a panggep ken kapanunotan kadagiti
managayat iti ili.

Adda arte iti ideolohia. Dayta nga
arte ket isu a mismo ti ideolohia.

Ti arte ket addaan iti ideolohia.
Isu a mismo ti arte dayta nga ideolohia.

Kas iti nakunak idin, bay-an
lattan nga agsurat dagiti agsursurat iti makaili, a kas iti
panangited iti karbengan dagiti agsursurat iti arte a para iti arte.

Agpada amin dagitoy a pakairanudan
ti ili ken sangkagimongan.#